210 lat historii, nauki i wolności

uw.edu.pl 2 godzin temu
Uniwersytet Warszawski, od momentu założenia w 1816 roku po czasy współczesne, jest jedną z najważniejszych instytucji naukowych w Europie Środkowej. Jego trudna historia, nierozerwalnie spleciona z dziejami Warszawy i Polski pokazuje, iż mimo wielokrotnego ograniczania lub odbierania akademickich swobód i wolności, nigdy nie przestał być ośrodkiem samodzielnej myśli badawczej.

Potrzebę organizacji w Warszawie uczelni dostrzegano już w połowie XVIII stulecia. W okresie stanisławowskim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów funkcjonowały dwie Szkoły Główne, zmodernizowane i zreformowane przez Komisję Edukacji Narodowej: Szkoła Główna Koronna (Uniwersytet Krakowski) i Szkoła Główna Wielkiego Księstwa Litewskiego (Uniwersytet Wileński). W ówczesnym systemie szkolnictwa miały one najwyższą pozycję. Podlegały im szkoły niższego stopnia na terenie całego kraju. Warszawa nie miała wówczas własnego uniwersytetu, dlatego o jego organizację zabiegali m.in. Michał Jerzy Mniszech i Fryderyk August Moszyński, bliscy współpracownicy króla. Mimo przygotowania projektów akademii nauk i sztuk zamiarów tych nie udało się zrealizować. Jedną z przyczyn była trudna, pełna napięć sytuacja polityczna kraju, której ówczesną kulminacją stał się trzeci rozbiór Polski.

Warszawa czekała na swój uniwersytet do 1816 roku. Gorliwe i cierpliwe starania o jego powołanie podejmowali m.in. Stanisław Staszic i Stanisław Kostka Potocki, minister Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Warunki sprzyjające organizacji uniwersytetu pojawiły się w okresie Księstwa Warszawskiego, ustanowionego przez Napoleona w 1807 roku. Był to okres ustrojowej i instytucjonalnej modernizacji: państwo potrzebowało wykształconej, dobrze przygotowanej kadry militarnej, urzędniczej i medycznej. Odpowiedzią na to zapotrzebowanie było powołanie Szkoły Prawa w 1808 roku i Szkoły Lekarskiej w 1809 roku, stanowiące część Planu edukacji publicznej Stanisława Staszica.

Ówczesne potrzeby edukacyjne zaspokajało również Liceum Warszawskie założone w 1804 roku – szkoła średnia na wysokim, akademickim poziomie, której program był zorientowany w dużej mierze na nauki humanistyczne.

Dyrektorem szkoły przez cały okres jej działalności do 1835 roku był Samuel Bogumił Linde. Językiem wykładowym był niemiecki, choć prowadzono zajęcia także po polsku i czytano literaturę w języku polskim. Początkowo siedzibą Liceum był Pałac Saski.

Powstanie Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego

Dzięki staraniom i naciskom Kostki Potockiego i Staszica na mocy dekretu z 19 listopada 1816 roku powstał Królewski Uniwersytet Warszawski. Pozwolenie na założenie uczelni w Warszawie wydał car Aleksander I. Ten fakt, jako uroczystą chwilę, przedstawia ilustracja wykonana przez Francesca Corsiego w 1831 roku. Widoczny w centrum kompozycji Aleksander I we władczym geście podaje akt fundacyjny Uniwersytetu ks. Wojciechowi Anzelmowi Szweykowskiemu, pierwszemu rektorowi. Za plecami Aleksandra stoją zaś faktycznie zasłużeni – Staszic i Kostka Potocki. Scena jest jedynie alegorią, ponieważ przedstawione wydarzenie nigdy nie miało miejsca. W rzeczywistości dokument został przesłany do Warszawy z Petersburga.

Pierwsze dwa lata działalności uczelni poświęcono koniecznej organizacji. Powołano trzy wydziały – Filozoficzny, Teologiczny oraz Nauk i Sztuk Pięknych, a także wcielono w strukturę uniwersytetu Szkołę Prawa i Szkołę Lekarską. Królewski Uniwersytet zajął malowniczy, położony na skarpie teren, a jedną z pierwszych jego siedzib był Pałac Kazimierzowski – dawna rezydencja polskich władców. Niedługo potem, w 1817 roku, do Pałacu Kazimierzowskiego przeniesiono również Liceum Warszawskie, a kadra szkoły mogła zamieszkać na terenie uniwersyteckiego kampusu. Sukcesywnie wznoszono nowe gmachy, które służyły uczelni. Całość założenia zrealizowano w wysmakowanym, eleganckim stylu klasycyzmu. Dla powstałego w 1815 roku Królestwa Kongresowego Królewski Uniwersytet Warszawski miał istotne znaczenie ideowe i polityczne, a razem ze swoim reprezentacyjnym kampusem przy Krakowskim Przedmieściu był jednym z najważniejszych symboli nowoczesnego państwa.

W pierwszych latach na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim studiowało około 600 studentów. Byli to zarówno Polacy, jak i obywatele innych krajów. Uczelnia przygotowywała do zawodów urzędnika, prawnika, lekarza, artysty czy architekta, a niektóre wykłady były publiczne. Mieszkańcy Warszawy, zainteresowani zdobywaniem nowej wiedzy, chętnie brali w nich udział. Największym powodzeniem cieszyły się wówczas zajęcia profesora literatury Ludwika Osińskiego. Liczni słuchacze gromadzili się w przestrzeni największej auli w Gmachu Audytoryjnym (obecnie jest to siedziba Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych).

Królewski Uniwersytet Warszawski mógł poszczycić się nie tylko doskonale wykształconą kadrą, ale także gabinetami naukowymi. Kolekcje umożliwiały rozwój nauki w duchu nowoczesności: wiedzę teoretyczną można było weryfikować empirycznie. Gabinety, których łącznie było około 20, posiadał niemal każdy wydział. Humaniści korzystali przede wszystkim z bogatego księgozbioru. Biblioteka uniwersytecka liczyła około 120 tys. woluminów, które przechowywano początkowo w Pałacu Kazimierzowskim. Historycy korzystali z obiektów zgromadzonych w Gabinecie Numizmatycznym. Artyści – z doskonałych Gipsoteki oraz Gabinetu Modeli i Rysunków Architektonicznych. Miały one znaczenie nie tylko dydaktyczne, ale również estetyczne. Wśród obiektów znajdowały się najlepsze dzieła sztuki europejskiej, pochodzące m.in. z dawnej kolekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dobrze wyposażone były także gabinety dla naukowców i studentów zajmujących się naukami przyrodniczymi i ścisłymi. Dość wymienić doskonały zbiór mineralogiczny, liczący tysiące okazów z niemal całego świata, czy świetnie wyposażone Obserwatorium Astronomiczne, wybudowane w 1825 roku na terenie Ogrodu Botanicznego przy Al. Ujazdowskich. Uniwersytet nie zamykał zbiorów wyłącznie dla swojej społeczności. Najlepszym tego przykładem było Muzeum Zoologiczne i jego niezwykła kolekcja preparatów zwierzęcych, umieszczona na piętrze Gmachu Pomuzealnego (obecnie budynek Wydziału Historii), do 1935 roku otwierana dla szerokiej publiczności.

Pełny tekst o historii Uniwersytetu Warszawskiego autorstwa Pauliny Paul z Muzeum UW można przeczytać na łamach jubileuszowego pisma uczelni „UW”.

Idź do oryginalnego materiału