Czym jest sukces w zróżnicowanej klasie?

Jak zatem w takim kontekście rozumieć sukces edukacyjny? Skoro każdy uczeń jest inny, czy powinniśmy oczekiwać od wszystkich takich samych osiągnięć? I jak prowadzić lekcje w sposób elastyczny, uwzględniający różnorodne potrzeby, a jednocześnie niewymagający przygotowywania osobnego planu dla wszystkich dziecka?

Rozmowa z Alicją Sablik-Maciejewską, ekspertką merytoryczną Centrum Edukacji Obywatelskiej w programie „Przyjazna szkoła. Dobrostan”. Prowadzi szkolenia, zajmuje się tematem edukacji, tworzeniem materiałów i projektowaniem programów szkoleniowych. Jest autorką publikacji z serii „Dobrostan, do dzieła!” pt. „Rozwiązywanie konfliktów i przeciwdziałanie przemocy rówieśniczej”.

CEO: Jak rozumiesz specjalne potrzeby edukacyjne (SPE) uczniów i uczennic we współczesnej szkole?

Alicja Sablik-Maciejewska: Kiedy zaczynam o tym myśleć, w pierwszej kolejności przychodzą mi do głowy uczniowie i uczennice z zaburzeniami rozwoju i funkcjonowania, np. osoby z ADHD czy w spektrum autyzmu. Także uczniowie z dysleksją, dysgrafią albo różnymi rodzajami niepełnosprawności. To prawdopodobnie ta grupa, która ma orzeczenie lub opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej. Myślę jednak również o innych osobach, które niekoniecznie mają dokument potwierdzający ich dodatkowe potrzeby. Na przykład o tych zmagających się z depresją czy z doświadczeniem migracji, dla których wyzwaniem jest adaptacja do nowej kultury i rzeczywistości. No i o uczniach i uczennicach wyjątkowo uzdolnionych – oni również mają specjalne potrzeby edukacyjne.

Sporo tego. Wyobraź sobie, iż masz w klasie Zosię i Janka z ADHD, Klarę z dysleksją, Igora, który trzy lata temu przyjechał z Ukrainy, i Julię, u której od dłuższego czasu zauważasz wyraźne obniżenie nastroju. Co robisz, żeby podczas jednej lekcji odpowiedzieć na tak różnorodne potrzeby uczniów i uczennic?

Na pewno nie przygotuję osobnego planu lekcji dla każdej z tych osób. To po prostu niemożliwe, ale też zupełnie nie o to chodzi.

To o co chodzi?

O to, żeby postarać się włączyć w lekcję wszystkich uczniów i uczennice: tych z ADHD, z dysleksją, mających trudności z adaptacją czy zmagających się z problemami emocjonalnymi. I uwaga – nie chodzi o to, żeby każde z tych dzieci uczestniczyło w zajęciach w taki sam sposób i na 100%. Bo czym adekwatnie jest to maksimum? Ja mogę je rozumieć inaczej niż Igor z Ukrainy czy Julia, która walczy z trudnościami emocjonalnymi. Dla niej pełne zaangażowanie może oznaczać po prostu słuchanie tego, co mówię, choćby jeżeli podczas tej lekcji nie będzie w stanie pracować w grupie.

Można by pomyśleć, iż to również niemożliwe albo przynajmniej bardzo trudne.

Ale żeby to osiągnąć, nie trzeba przygotowywać osobnego planu lekcji dla wszystkich i spędzać na tym wielu godzin. W pracy z osobami z SPE warto przede wszystkim poznać ich zasoby i mocne strony, a następnie wykorzystać je, aby włączać je w zajęcia i skuteczniej angażować oraz motywować do działania. Uczniowie z ADHD często mają świetne, niestandardowe pomysły, osoby z dysleksją bywają bardzo kreatywne, a ci z doświadczeniem migracji mogą wnosić do dyskusji inną perspektywę, dzięki czemu staje się ona ciekawsza.

Podczas pracy w grupach warto przydzielać różne role: jedna osoba może robić notatki, inna wyszukiwać informacje, kolejna przygotować graficzną stronę plakatu, a jeszcze inna zaprezentować klasie zawarte na nim treści. Dzięki temu każdy ma swój udział w zadaniu, czuje się częścią klasy i ma poczucie przynależności. A przecież każdy z nas chce gdzieś przynależeć. To jest potrzeba uniwersalna – zarówno dorosłych, jak i dzieci. Niezależna od kultury czy pochodzenia.

Źródło: CEO

Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) specjalne potrzeby edukacyjne wynikają z połączenia uwarunkowań społecznych i indywidualnego potencjału człowieka. Mogą więc ujawniać się zarówno u uczniów z niepełnosprawnościami, jak i u tych, którzy doświadczają trudności adaptacyjnych. W pracy z uczniami i uczennicami warto koncentrować się nie tylko na samych trudnościach, ale na tworzeniu warunków, które pozwalają rozwijać ich mocne strony i możliwości¹.

No dobrze, a co w takim razie z sukcesem edukacyjnym? Skąd mam wiedzieć, iż uczennica z SPE, którą uczę, odnosi sukces?

Zacznijmy od tego, co rozumiesz przez sukces. Kiedy zamykam oczy i wyobrażam sobie sukces, widzę podium, medal na szyi, świadectwo z czerwonym paskiem, udział w olimpiadzie, trofea. Takie rzeczy. To jednak tradycyjne rozumienie sukcesu. Według koncepcji Lwa Wygotskiego sukces to indywidualny postęp konkretnego dziecka w procesie przyswajania materiału nauczania². Nie polega więc na tym, iż wszystkie uczennice i wszyscy uczniowie osiągają takie same wyniki. Sukces odnosi każda osoba, która stopniowo poszerza swoje możliwości, nabywa nowe umiejętności i staje się bardziej samodzielna w nauce. Warto też przywołać perspektywę psychologii humanistycznej. W tym ujęciu sukces nie ogranicza się do zewnętrznych osiągnięć, statusu społecznego czy wysokich wyników. Oznacza przede wszystkim realizowanie własnego potencjału, rozwijanie zdolności, kształtowanie samodzielności i odpowiedzialności, a także umiejętność budowania wartościowych relacji z innymi ludźmi. Dzieci często nie są świadome swoich zdolności i nie znają własnych mocnych stron. Uważna, refleksyjna nauczycielka lub nauczyciel mogą pomóc im to dostrzec i docenić. Wrócę jeszcze do uczniów i uczennic z doświadczeniem migracji, którzy uczą się w polskich szkołach. Niektórzy mogą potrzebować większego wsparcia w adaptacji, stopniowym poznawaniu nowego środowiska i pokonywaniu barier językowych. Często na nowo budują poczucie przynależności i szukają swojego miejsca w grupie. W ich przypadku sukcesem może być już pierwsza odpowiedź po polsku, zadanie pytania, przełamanie obawy przed popełnieniem błędu czy nawiązanie relacji z rówieśnikami. najważniejsze jest stworzenie bezpiecznego środowiska, w którym błąd stanowi naturalną część procesu uczenia się czy w ogóle wdrażania się w strukturę klasy, a indywidualne doświadczenia i tożsamość kulturowa dziecka są uznawane i doceniane jako zasób całej społeczności szkolnej.

A jak przełożyć to na konkretne zadania i aktywności podczas lekcji? Jakie techniki wspierają jednocześnie uczniów z SPE, dzieci z doświadczeniem migracji oraz pozostałe osoby w klasie?

Tak naprawdę rozwiązania, które sprawdzają się w pracy z osobami ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, mogą być korzystne dla całej klasy. W ramach programu „Przyjazna szkoła” udostępniamy nauczycielkom i nauczycielom materiały edukacyjne opisujące tzw. mikropraktyki i makropraktyki. To krótsze i dłuższe aktywności, realizowane podczas lekcji, a czasem w całej szkole, których celem jest włączanie wszystkich uczennic i uczniów. zwykle nie wymagają one dużego nakładu pracy ze strony osoby prowadzącej zajęcia.

Podasz przykłady?

Oczywiście. Zacznijmy od pracy w grupach z podziałem ról. Podczas zadań zespołowych przydzielamy uczniom konkretne funkcje, np. osoby zapisującej pomysły, rysującej, pilnującej czasu, przygotowującej materiały czy prezentującej efekty działań. Dzięki temu każdy może wnieść do zespołu coś od siebie. Uczeń z doświadczeniem migracji może np. wyszukiwać informacje, a uczeń z ADHD – kreatywnie zaprojektować warstwę graficzną. Możemy też nauczyć klasę pracy z modelem KWL (od angielskich słów: know – wiem, want to know – chcę się dowiedzieć, learnt – nauczyłem/am się). Przed rozpoczęciem nowego tematu podopieczni określają, co już wiedzą (K – know) i czego chcą się dowiedzieć (W – want to know). Na koniec podsumowują, czego się nauczyli (L – learnt). Taka metoda pozwala rozpoznać ich wcześniejszą wiedzę, a jednocześnie sprawia, iż indywidualne postępy stają się bardziej widoczne.

Źródło: CEO

Jest jeszcze jeden niezwykle istotny aspekt wspierania uczniów ze SPE – rozwijanie funkcji wykonawczych. Temu zagadnieniu poświęcamy więcej uwagi również w materiałach przygotowanych w ramach wspomnianego programu.

Dlaczego funkcje wykonawcze są tak ważne i czym adekwatnie są?

Można powiedzieć, iż działają jak swoiste „centrum dowodzenia”. Odpowiadają za kontrolowanie i świadome kierowanie własnym zachowaniem, myśleniem oraz emocjami. Obejmują przede wszystkim pamięć roboczą, kontrolę hamowania (samokontrolę) i elastyczność poznawczą. Wszystkie te umiejętności mają fundamentalne znaczenie dla procesu uczenia się. W praktyce szkolnej funkcje wykonawcze wpływają m.in. na to, czy uczeń potrafi skupić uwagę na zadaniu, zaplanować i uporządkować kolejne kroki rozwiązywania problemu, powstrzymać się od impulsywnych reakcji, a także zmienić sposób myślenia, gdy dotychczasowa strategia okazuje się nieskuteczna.

Kiedy dziecko trafia do zróżnicowanego środowiska edukacyjnego, jego mózg wykonuje podwójną pracę. Nie tylko przyswaja nowy materiał, ale także analizuje obowiązujące reguły, odczytuje sygnały społeczne i dostosowuje się do nowych sytuacji. Wymaga to intensywnego i ciągłego angażowania funkcji wykonawczych. Gdy są one przeciążone lub osłabione, zachowanie może być błędnie interpretowane jako przejaw braku chęci, złej woli czy złośliwości.

Rozumiem, iż o wspieraniu funkcji wykonawczych warto pamiętać w pracy z każdym uczniem i każdą uczennicą?

Absolutnie tak. Nie jest przecież tak, iż trudności z funkcjami wykonawczymi dotyczą wyłącznie osób z SPE. Wystarczy, iż jesteśmy zestresowani, a już może to wpłynąć na to, jak długo potrafimy utrzymać uwagę. Dzieci z doświadczeniem migracji mogą odczuwać stres związany z adaptacją do nowego środowiska, co z kolei wpływa na ich koncentrację, samoregulację i inne umiejętności. Tymczasem możemy wprowadzać naprawdę proste rozwiązania. Pamięć roboczą wesprzemy na przykład przez dzielenie złożonych poleceń na pojedyncze kroki, stosowanie schematów i kart pomocniczych (tzw. ściągawek) czy zapisywanie najważniejszych informacji na tablicy (zawsze w tym samym miejscu).

Źródło: CEO

Możemy również wspólnie z klasą ustalać jasne kryteria sukcesu (np. określić, co sprawi, iż rozprawka będzie poprawnie napisana), wprowadzać przerwy na ruch (tzw. brain breaks), udostępniać uczniom narzędzia sensoryczne takie jak gniotki, a także dzielić złożone zadania na mniejsze etapy. Warto też z wyprzedzeniem sygnalizować zmiany i przejścia do kolejnych części lekcji, np. komunikatem: „za pięć minut kończymy pracę”.

Nie chodzi o rewolucyjne zmiany. Ważne, aby te proste działania stały się stałym elementem lekcji. Dzięki temu wprowadzamy przewidywalność, a ta daje poczucie bezpieczeństwa – zarówno uczniom z SPE, osobom z doświadczeniem migracji, jak i wszystkim pozostałym osobom w klasie.

1. Knopik, T. (2021). Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) w edukacji – możliwości i wyzwania. Edukacja, 1(156), 68-83.
2. Filipiak, E. (2015). Nauczanie rozwijające we wczesnej edukacji według Lwa Wygotskiego. Od teorii do zmiany w praktyce. Agencja Reklamowo-Wydawnicza ArtStudio.

Rozmowa oparta o publikację „Dobrostan. Do dzieła! Sukces w zróżnicowanej klasie”, Centrum Edukacji Obywatelskiej (2026), która jest częścią działań realizowanych w ramach programu „Przyjazna szkoła. Dobrostan”. Program oferuje szerokie wsparcie, m.in profesjonalną pomoc w zakresie pracy z uczniami SPE. Zapraszamy do dołączenia szkoły z województw mazowieckiego i dolnośląskiego.

To rządowy program wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży „Przyjazna szkoła” w latach 2025–2027, jest współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027, działanie 04.17 „Szkoła dla wszystkich” oraz z budżetu państwa.

Publikacja: 11.11.2026 r.