Anna, nauczycielka z wieloletnim stażem, kocha swoją pracę i wkłada w nią całe serce. Czasami jednak ma wrażenie, iż złożoność wymagań edukacyjnych ją przytłacza. Tania, która w 2022 r. przyjechała do Polski z Ukrainy, lubi swoją nową klasę, ale czasami ma wrażenie, iż odstaje od reszty grupy. Darek, ojciec Janka, martwi się, iż jego syn ostatnio niechętnie angażuje się w szkolne zajęcia. Iga, uczennica liceum, świetnie sprawdza się w szkolnej drużynie piłkarskiej, ale przez to ma mniej czasu w naukę, co sprawia, iż trudno jej radzić sobie ze stresem.

Wymienieni bohaterowie są fikcyjni. Opisane doświadczenia – również. Niemniej, z łatwością można sobie wyobrazić, iż takie historie mają miejsce. Co je łączy? Zasadniczym powodem może być potrzeba zadbania o swój dobrostan (ang. well-being). Słowo w ostatnim czasie modne, odmieniane przez przypadki, używane w wielu kontekstach. Są ku temu przesłanki.

Czym jest dobrostan?

Martin Seligman opracował definicję dobrostanu psychicznego PERMA¹. Zgodnie z jego założeniami ta koncepcja obejmuje:

• pozytywne emocje (ang. Positive emotions) – doświadczanie radości, uznania, spokoju, nadziei;
• zaangażowanie (ang. Engagement) – na przykład w naukę i życie szkolne;
• relacje (ang. Relationships) – z rówieśnikami i nauczycielami oraz odczuwanie przynależności do wspólnoty klasowej i szkolnej;
• poczucie sensu (ang. Meaning) – przekonanie o celowości działań;
• osiągnięcia (ang. Accomplishment) – dążenie do osiągnięcia sukcesu.

Na tej bazie możemy mówić o dobrostanie społeczności szkolnej, który traktujemy jako stan, w którym doświadczenie szkolne wzmacnia poczucie dobrostanu zarówno uczniów i uczennic, jak i całej kadry szkolnej oraz rodziców i opiekunów. W placówkach, w których uczą się uczniowie z doświadczeniem migracji, szczególny nacisk w budowaniu dobrostanu całej społeczności szkolnej warto kłaść na:

• integrację pomiędzy uczniami, budowanie wspólnoty i poczucia przynależności;
• kompetencje społeczno-emocjonalne (w tym zarządzanie emocjami);
• rozwiązywanie konfliktów, zapobieganie przemocy;
• budowanie przekonania o własnej skuteczności i możliwości odniesienia sukcesu szkolnego.

Program „Przyjazna szkoła” – o dobrostanie w praktyce

Rządowy program „Przyjazna szkoła” (2025-2027) ma na celu systemowe wzmocnienie jakości życia społeczności szkolnej poprzez budowanie bezpiecznego, inkluzywnego i wspierającego środowiska nauki. Program skierowany jest do uczniów ze szczególnym uwzględnieniem tych z doświadczeniem migracyjnym i uchodźczym, ale nie tylko. Swoimi działaniami obejmuje również nauczycieli, pedagogów, psychologów, asystentów międzykulturowych oraz rodziców i opiekunów prawnych. Wszyscy oni mogą skorzystać bezpłatnie z szerokiego i kompleksowego wachlarza usług, takich jak:

• konsultacje specjalistyczne;
• indywidualna pomoc psychologiczna i psychiatryczna;
• interwencje kryzysowe;
• warsztaty integracyjne;
• zajęcia dotyczące redukcji stresu;
• warsztaty antybullyingowe (przeciw przemocy rówieśniczej);
• materiały edukacyjne;
• webinaria i spotkania tematyczne;
• superwizje indywidualne i grupowe;
• doradztwo zawodowe.

Na Mazowszu Centrum Edukacji Obywatelskiej (CEO) jest liderem programu, gdzie działa w konsorcjum z Polskim Forum Migracyjnym oraz Fundacją Ukraiński Dom. Zaś na Dolnym Śląsku takie miejsce zajmuje Fundacja Ukraina, a CEO jest partnerem wraz z Fundacją Dom Pokoju.

Zachęcamy szkoły i wspomagamy je w działaniach, których celem jest wzmacnianie dobrostanu szkolnej społeczności. Oferujemy przy tym wsparcie mentorów, którzy towarzyszą szkołom w realizacji takich przedsięwzięć. jeżeli twoja szkoła znajduje się na Mazowszu lub na Dolnym Śląsku – zapisz się do programu. Wystarczy, iż w Waszej placówce obowiązek nauki realizuje przynajmniej jeden uczeń lub uczennica z Ukrainy.

Program rządowy wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży „Przyjazna szkoła” 2025-2027

Dobrostan w szkole – dlaczego to ważne?

Jak wspomniano wcześniej – to słuszne, iż o dobrostanie dużo się rozmawia, a w przestrzeni publicznej coraz częściej temat jest obecny w dyskusjach. Natomiast w obszarze edukacji wydaje się, iż zagadnienie nieśmiało dopiero zaczyna wkraczać na salony. Choć może to stanowić pewne uogólnienie, dotychczas edukacja była postrzegana głównie przez pryzmat przekazywania i pogłębiania wiedzy. Podstawa programowa wyznacza ramy pracy nauczycieli, a egzaminy i sprawdziany służą weryfikacji poziomu wiedzy. W zachodnim świecie często doceniamy indywidualność, sprawczość, efektywność i wyniki. Można to również zaobserwować w środowiskach szkolnych. A co z emocjami, relacjami w klasie, co ze zdrowiem psychicznym i fizycznym uczniów i nauczycieli, z poczuciem sensu i z różnorodnością? Z tym wszystkim, co jest trudniej mierzalne i na pierwszy rzut oka – nienamacalne. Czyżby zatem nieistotne? Bynajmniej. Szereg badań przeprowadzonych wśród uczniów i uczennic oraz kadry szkolnej jasno wskazuje na silną korelację między poczuciem dobrostanu a wynikami szkolnymi, a także rozwojem funkcji poznawczych. Zadbanie o dobrostan to realna inwestycja w kompetencje przyszłości, takie jak krytyczne myślenie czy zdolności interpersonalne, które na współczesnym rynku pracy są niezbędne.

Przykładowo, według raportu OECD „PISA i zadowolenie z życia”² (ang. Programme for International Student Assessment) uczniowie, którzy deklarują silne poczucie przynależności do szkoły i dobre relacje z nauczycielami, osiągają wyższe wyniki w testach z matematyki i czytania niż ich rówieśnicy o niskim poziomie odczuwania dobrostanu. Z kolei teoria Barbary Fredrickson „Broaden-And-Build”³ wskazuje, iż pozytywne emocje (np. zaciekawienie, radość) poszerzają zasoby poznawcze. Uczeń w dobrym stanie emocjonalnym widzi więcej rozwiązań, jest bardziej kreatywny i lepiej zapamiętuje.

Szczególną uwagą należy objąć uczniów z doświadczeniem migracji oraz uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, ponieważ badania pokazują, iż ich dobrostan w szkole jest niższy niż rówieśników⁴.

W szkołach, które świadomie dbają o jakość życia swojej społeczności, uczniowie oraz nauczyciele na co dzień odczuwają więcej pozytywnych emocji, czują się bezpiecznie, angażują się w życie szkolne (w tym w naukę), pozostają ze sobą w zdrowych, bliskich relacjach, mają poczucie sensu oraz są przekonani, iż mogą odnieść sukces.

Małe kroki, konkretne zmiany

W tym miejscu wiele osób zaczyna się zastanawiać… jeżeli choćby ten well-being jest tak istotny, to w jaki sposób wprowadzić go do szkoły? Jaką strategię obrać, jak ją rozpisać i co zrobić, aby zmieścić w harmonogramie dodatkowe obowiązki? No i kto się tym wszystkim zajmie? Tymczasem wydaje się, iż każde z tych pytań jest źle postawione. Nie chodzi o to, aby w klasach i na szkolnych korytarzach wdrażać rewolucję. Ani o to, aby dokładać obowiązków i teczek z dokumentacją. Dbanie o dobrostan najlepiej zacząć od małych kroków! Możliwe, iż od zatrzymania się i spojrzenia krytycznie na to, co w szkole już działa i się sprawdza, a co wymaga poprawy.

Nawyki sprzyjające odczuwaniu dobrostanu warto projektować świadomie i zacząć je wdrażać krok po kroku. Raz na jakiś czas należy zrobić stop-klatkę i weryfikować, co i jak funkcjonuje. Dobrze przy tym być wyrozumiałym i łagodnym – dla siebie, dla uczniów i uczennic oraz dla kolegów i koleżanek z pokoju nauczycielskiego. Jak każdy proces uczenia się – ten także będzie długofalowy i złożą się na niego próby i błędy. Potrzeba czasu i zaangażowania, aby praktyki wspierające dobrostan stały się rutynowe. To też praca z ogółem społeczności szkolnej, zatem musi potrwać.

WARSZTATY, Dobrostan w szkole

Przykładowe narzędzia

Nie trzeba mieć kompleksowego i szeroko zakrojonego planu, aby zająć się tą tematyką. Początkowo wystarczy działać fragmentarycznie i sięgać po mikropraktyki, które stopniowo będą budować poczucie przynależności i bezpieczeństwa. Może to być:

• regularna tzw. runda emocji, kiedy uczniowie na początku dnia lub lekcji dzielą się tym, jak się czują, z czym przychodzą na zajęcia;
• grupowe uzgodnienie kontraktu klasowego – realnie żywego, do którego cała grupa będzie się regularnie odwoływać, (to z kolei da poczucie ram i przewidywalności);
• klasowe lub ogólnoszkolne świętowanie sukcesów – zarówno tych dużych (np. wygrane zawody sportowe czy udana akcja charytatywna), jak i tych małych, być może często pomijanych lub uważanych za oczywiste (np. wzorowa praca w zespole nad klasowym projektem, pomoc rówieśnicza, zrozumienie trudnego zagadnienia z zakresu chemii organicznej).

Takie mikrodziałania – stosowane regularnie – stanowią solidny fundament planu. Rozłożone w czasie i prowadzone na szerszą skalę podwyższają stopień dobrostanu w społeczności szkolnej. Oto kilka przykładów:

• zorganizowanie projektu ekspedycyjnego, w którym uczniowie i uczennice podejmują się zbadania lokalnego zagadnienia lub problemu i wyruszają w ekspedycję, aby je/go rozłożyć na czynniki pierwsze i zaproponować rozwiązania. Co istotne – akcja może się odbyć choćby w obrębie szkolnego placu zabaw czy pobliskiej ulicy. Takie działanie – dzięki elementom współpracy i kontekstowi innemu niż ławka szkolna – ma funkcję więziotwórczą;
• ogólnoszkolne wypracowanie systemu wczesnej interwencji w przypadku narastających konfliktów rówieśniczych. Można to zrobić w podejściu humanistycznym, które zakłada koncentrację na człowieku, jego emocjach, potrzebach i możliwościach rozwoju, a nie wyłącznie na samym problemie czy kwestii naruszeniu zasad;
• stworzenie szkolnego kącika ciszy, który będzie służyć samoregulacji i ukojeniu po aktywnościach nasyconych bodźcami.

Przytoczone praktyki mają również na celu budowanie wielokulturowej wspólnoty. Umożliwiają uczniom i uczennicom oraz pracownikom szkoły dostrzeżenie punktów stycznych i zbudowanie mostów, na których różne kultury i odmienne pochodzenia mogą się spotkać przynajmniej w jakimś stopniu. Rozwijane w ten sposób kompetencje społeczno-emocjonalne pozwalają lepiej rozumieć siebie nawzajem.

Każdy człowiek, niezależnie od kultury, w jakiej został wychowany, przeżywa emocje, ma potrzebę nawiązywania szczerych relacji, chce widzieć i czuć sens w tym, co robi i dzięki temu angażować się np. w życie społeczne szkoły. A są to właśnie główne filary dobrostanu według Martina Seligmana.

Przy wsparciu CEO buduj dobrostan w szkole

Być może niektóre z wymienionych działań wydają się zwyczajne, banalne. To dobrze, taki był zamysł. W dyskusji na temat dobrostanu nie chodzi o wynajdywanie skomplikowanych strategii, o pozostanie na poziomie tworzenia teorii. Ważne są konkretne praktyki, w które będą zaangażowani wszyscy uczestnicy życia szkolnego.

A zatem, przywołani na początku tego artykułu bohaterowie, wskutek naszych realnych działań, mogą być w następującym położeniu:

Anna, nauczycielka z wieloletnim stażem, która kocha swoją pracę i wkłada w nią całe serce, będzie skuteczniej potrafiła radzić sobie z przeciążeniem dzięki znajomość technik samoregulacji.

Tania, która w 2022 r. przyjechała do Polski z Ukrainy i lubi swoją nową klasę, ale czasami ma wrażenie, iż odstaje od reszty grupy, lepiej pozna swoich rówieśników i łatwiej jej będzie nawiązać z nimi bliskie relacje.

Darek, ojciec Janka, który martwi się, iż jego syn ostatnio niechętnie angażuje się w szkolne zajęcia, może mieć więcej śmiałości, by porozmawiać o tym z wychowawcą Janka, bo wie, iż żaden z nich nie zostanie skrytykowany i oskarżony, ale podejmą wspólną pracę nad znalezieniem środka zaradczego..

Iga, uczennica liceum, która świetnie radzi sobie w szkolnej drużynie piłkarskiej, ale przez to ma mniej czasu w naukę, dowie się, jak skuteczniej panować nad swoim stresem.

Oczywiście, zbudowanie dobrostanu w szkole nie uleczy wszystkich typowych bolączek, z jakimi walczy współczesna edukacja. Jednakowoż – kiedy mierzymy się z różnorodnością kulturową, z doświadczeniem migracji i uchodźstwa, a także z szerzącymi się podziałami – uwzględnienie tego zagadnienia jest kluczem do opracowania efektywnych rozwiązań. Zatem do dzieła! Zapisz się do programu „Przyjazna Szkoła”, aby otrzymać konkretne wsparcie w budowaniu dobrostanu w twojej szkole.

Dowiedz się więcej o programie z naszej strony Przyjazna szkoła.

1. Seligman, M. E. P., Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press, 2011.
2. PISA 2018 Results (Volume VI): Are Students Ready to Thrive as Global Citizens?, OECD Publishing, 2021.
3. Fredrickson, B. L., The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions. American Psychologist, 2001, 56(3), s. 218-226.
4. Papuda-Dolińska, B., Grygiel, P., Szumski, G., Karwowski, M., Boczkowska, M., Błaszczak, A., Wiejak, K., Dobrostan szkolny w klasach zróżnicowanych, Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy, 2025.

Autorką artykułu jest Alicja Sablik-Maciejewska – ekspertka programu „Przyjazna szkoła”, edukatorka, trenerka i mentorka.

Artykuł opublikowany w ramach Rządowego programu wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży „Przyjazna szkoła” w latach 2025-2027.