Teorie spiskowe wydają się wszechobecne. Można odnieść wrażenie, iż każdemu bardziej znaczącemu wydarzeniu błyskawicznie zaczynają towarzyszyć spiskowe interpretacje. Sprzyja temu niepewność czasów, w jakich żyjemy.
Jednym z wyjaśnień skłonności do teorii spiskowych jest nasza społeczna natura, wymagająca nieustannej czujności w poszukiwaniu niebezpiecznych koalicji wymierzonych przeciwko nam. Innymi słowy - spisków. Ich przeoczenie niesie ze sobą poważne konsekwencje, stąd nasze mechanizmy detekcji miałyby być raczej przeczulone niż mylące się w drugą stronę. Myślenie spiskowe miałoby więc potencjalnie towarzyszyć ludzkości niemal od zawsze. Jednocześnie łatwo o przekonanie, iż żyjemy w czasach szczególnej popularności teorii spiskowych, m.in. dzięki mediom społecznościowym. Choć założenie to intuicyjnie wydaje się dość oczywiste - okazuje się zaskakująco trudne do udowodnienia.
Teoria i praktyka spiskowa
Pierwszym problemem, który napotykamy, próbując zrozumieć naturę myślenia spiskowego, jest jasne określenie tego, co teorią spiskową jest, a co nią nie jest - stanowi to przecież sedno sporu pomiędzy osobami, które w nie wierzą, a tymi, które nie widzą dowodów na ich istnienie. W potocznym rozumieniu teorie spiskowe okazują się wszystkimi wyjaśnieniami zdarzeń historycznych, czy zjawisk społecznych, które nie mają dostatecznego uzasadnienia. Nierzadko okazuje się, iż nie muszą choćby zawierać elementu spisku - tak, jak w wypadku zaliczanej do grona teorii spiskowych hipotezy świata jako symulacji. Na gruncie psychologii panuje raczej zgoda co do tego, iż są to wyjaśnienia zdarzeń - często społecznie istotnych, by odróżnić je od codziennych, przyziemnych domniemań - zakładające istnienie spisku, który w danym wypadku wydaje się niedostatecznie uzasadniony. Owa epistemiczna wadliwość - brak przekonujących dowodów lub obecność przesłanek przeczących wyjaśnieniu spiskowemu - wydaje się szczególnie istotna, choć nietrudno sobie wyobrazić, iż bywa kontrowersyjna. Z perspektywy psychologii często mniej istotna jest sama słuszność lub niesłuszność danego przekonania, a raczej gotowość do wierzenia w nie w obliczu wątpliwości.
Myślenie spiskowe wczoraj i dziś
W ostatnich latach zauważalny wydaje się wzrost obecności narracji spiskowych w przestrzeni publicznej. Wynikało to między innymi z pandemii COVID-19 - analizy aktywności grup na Facebooku pokazały znaczący wzrost już na samym początku pandemii. Z uwagi na konsekwencje teorii spiskowych dla zdrowia publicznego - w obszarze szczepień, stosowania środków ochronnych, czy przestrzegania zaleceń zdrowotnych - znalazły się w centrum debaty społecznej. W ostatnich latach stały się wreszcie narzędziem walki politycznej, służąc do mobilizacji wyborców wokół narracji o ukrytych zagrożeniach.
Nie jest to zjawisko nowe - okresy niepewności, gwałtownych zmian i przemian ustrojowych sprzyjają myśleniu spiskowemu, co jest dobrze opisane w literaturze z obszaru psychologii społecznej. Z drugiej strony, niedawne, wynikające ze wzrostu naukowego zainteresowania tematyką myślenia spiskowego, badania prowadzą do zaskakującej konkluzji, iż przejawy myślenia spiskowego są zauważalne na podobnym poziomie już od dłuższego czasu. Do takich wniosków doszedł zespół Josepha Uscinskiego, który przeanalizował listy do redakcji amerykańskich czasopism, wykazując w nich stałą obecność nieufności wobec instytucji publicznych na przestrzeni ostatniego stulecia. Wyjątkiem był m.in. okres zimnej wojny.
Zestawienia badań mierzących poparcie dla poszczególnych teorii spiskowych pokazują, iż choć rzeczywiście zmienia się z czasem - niektóre tracą, inne zyskują na popularności - ogólny poziom myślenia spiskowego pozostaje niezmieniony. Badania przekonań spiskowych w trakcie samej pandemii pokazały, iż na początku i na końcu półrocznego okresu badań przeważająca większość osób cechowała się podobnym poziomem wiary lub niewiary. W skali globalnej nie widać również znaczącego spadku zaufania do nauki ani do osób zajmujących się nią.
Nie oznacza to oczywiście, iż problem można zbagatelizować. W tym zakresie występuje duże zróżnicowanie lokalne. Jest to widoczne choćby w Polsce, która znajduje się w czołówce wskaźników negatywnego postrzegania naukowców i wiary w antynaukowe teorie spiskowe, co pokazały niedawne badania Eurobarometru. W krajach o wyższym wskaźniku demokratyzacji obserwuje się z kolei silniejsze przekonanie, iż głos obywateli kilka znaczy w rządzeniu krajem. Tam, gdzie erozji ulega zaufanie wobec świata nauki i instytucji publicznych, powstaje poznawcza próżnia, którą teorie spiskowe mogą wypełnić, dając wrażenie uzyskania emocjonalnie satysfakcjonującej, spójnej odpowiedzi.
Czytaj dalej na Uniwersyteckie.pl: Dr Michał Kosakowski. Siła myślenia spiskowego
Fot. Władysław Gardasz














