Koniec wyjątków i pułapek. Tak wygląda nowa pisownia po reformie

Wprowadzono je po latach analiz i dyskusji, wychodząc z założenia, iż reguły pisowni nie powinny wymagać od użytkownika rozstrzygania sporów językoznawczych ani żmudnego ustalania funkcji gramatycznej wyrazu w zdaniu. Nowy model opiera się na prostszych zasadach i konsekwencji, a nie na katalogu wyjątków.

Dopiero w dalszej części dokumentów normatywnych wskazano, iż skala tej korekty jest największa od dziesięcioleci i porównywalna jedynie z jedną reformą sprzed wielu lat.

Okres przejściowy w szkołach i na egzaminach zewnętrznych

Wdrożenie nowych zasad nie oznacza natychmiastowego unieważnienia dotychczasowej normy w edukacji. Przewidziano kilkuletni okres przejściowy, obejmujący lata 2026–2030. W tym czasie zarówno stare, jak i nowe formy zapisu będą uznawane za poprawne na egzaminach zewnętrznych, w tym na egzaminie ósmoklasisty i maturze.

Dopiero od 2031 roku obowiązywać będzie wyłącznie nowy zestaw reguł, co ma dać uczniom, nauczycielom i autorom materiałów dydaktycznych czas na pełne dostosowanie się do zmian.

Wielka litera w nazwach mieszkańców miast i ich części

Przykłady: Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin

Jedną z pierwszych zmian, które zwracają uwagę, jest obowiązkowa pisownia wielką literą nazw mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi. Zasada została ujednolicona i nie przewiduje wyjątków, niezależnie od wielkości miejscowości czy charakteru nazwy.

Nazwy marek i konkretne przedmioty – wspólna zasada zapisu

Przykłady: samochód marki Ford, pod oknem zaparkował czerwony Ford

Nowe reguły rozszerzają użycie wielkiej litery na pojedyncze egzemplarze produktów. Nazwa marki zapisana wielką literą odnosi się już nie tylko do firmy, ale również do konkretnego obiektu.

Rozdzielna pisownia cząstek „-by” po spójnikach

Przykład: „Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry”

Dotychczasowa łączna pisownia w połączeniach typu „czyby” czy „żebyś” przestała być jedyną poprawną. od dzisiaj cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście zapisujemy rozdzielnie ze spójnikami.

„Nie” z imiesłowami – jedna reguła zamiast interpretacji

Przykłady: niepisany, niezrobiony, niezdarty, niemalujący, nieidący, nieśpiewający

Zlikwidowano wyjątek pozwalający na rozdzielną pisownię „nie” z imiesłowami odmiennymi. od dzisiaj zapis jest zawsze łączny, bez względu na to, czy forma ma charakter bardziej czasownikowy czy przymiotnikowy.

Przymiotniki na „-owski” – zapis małą literą

Przykłady: dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, wiersz miłoszowski

Ujednolicono zapis przymiotników tworzonych od nazw osobowych zakończonych na „-owski”. Zasada nie wymaga już rozróżniania znaczenia dzierżawczego i jakościowego.

Formy archaiczne – dopuszczenie dwóch wariantów

Przykłady: jackowe dzieci lub Jackowe dzieci, poezja miłoszowa lub poezja Miłoszowa, zosina lalka lub Zosina lalka, jacków dom lub Jacków dom

Dla przymiotników o charakterze archaicznym pozostawiono możliwość zapisu małą lub wielką literą. Oba warianty są poprawne.

„Pół-” – zapis łączny i z łącznikiem

Przykłady: półzabawa, półnauka, półżartem, półserio; pół-Polka, pół-Francuzka

Człon „pół-” zapisujemy łącznie, gdy tworzy nowy wyraz. Łącznik stosujemy wyłącznie w odniesieniu do jednej osoby określanej jako „pół-”.

Trzy sposoby zapisu wyrażeń powtórzonych

Przykłady: tuż-tuż / tuż, tuż / tuż tuż; trzask-prask / trzask, prask / trzask prask; bij-zabij / bij, zabij / bij zabij

W parach wyrazów równorzędnych dopuszczono zapis z łącznikiem, z przecinkiem oraz rozdzielny. Wszystkie warianty są poprawne.

Wielkie litery w nazwach komet i przestrzeni publicznej

Przykłady: Kometa Halleya, Kometa Enckego; Aleja Róż, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki, Kopiec Wandy, Zamek Książ, Most Poniatowskiego, ulica Józefa Piłsudskiego

Ujednolicono zapis nazw komet oraz obiektów przestrzeni publicznej. Wyraz „ulica” pozostaje pisany małą literą.

Lokale, nagrody i tytuły – pełny zapis wielką literą

Przykłady: Kawiarnia Literacka, Hotel pod Różą, Teatr Wielki; Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Nagroda Literacka Gdynia

Wielką literą zapisujemy wszystkie człony nazw lokali, instytucji oraz oficjalnych nagród i wyróżnień.

Przedrostki i cząstki – nowa spójna logika

Przykłady: super-Europejczyk; superpomysł lub super pomysł; miniwieża lub mini wieża; ekożywność lub eko żywność; ekstrazarobki lub ekstra zarobki

Przedrostki zapisujemy łącznie z wyrazami pisanymi małą literą, z łącznikiem przed wielką literą lub rozdzielnie, jeżeli mogą funkcjonować samodzielnie.

„Niby-”, „quasi-” i „nie” w stopniu najwyższym

Przykłady: nibyartysta, quasinauka, niby-Polak; nielepiej, nienajlepiej, nienajstaranniej

Cząstki „niby-” i „quasi-” zapisujemy łącznie z wyrazami małymi literami. „Nie” z przymiotnikami i przysłówkami zapisujemy łącznie we wszystkich stopniach, także w najwyższym, co czyni formę „nienajlepiej” w pełni poprawną.