„Miasto zapisane w kamieniu”. Finał spacerów historycznych po Brzesku

Zabytkowe grobowce, zapomniane historie i postacie, które przez ponad dwa stulecia współtworzyły Brzesko. We wtorek, 20 października 2026 roku, odbył się 36. i zarazem ostatni spacer historyczny w ramach projektu „Brzeskie ulice”. Tym razem uczestnicy odwiedzili cmentarz parafialny, który w tym roku obchodzi 225-lecie istnienia. Wspominano lekarzy, nauczycieli, duchownych, artystów, samorządowców, ale również zwykłych mieszkańców, których losy na trwałe zapisały się w pamięci miasta.

225 lat historii zapisanej w kamieniu

Ostatni spacer z cyklu „Brzeskie ulice”, zatytułowany „Cmentarz parafialny – miasto zapisane w kamieniu”, odbył się na jednej z najstarszych nekropolii w regionie.

Brzeski cmentarz parafialny został założony w 1801 roku. Jego powstanie wiąże się z postacią ks. Antoniego Stachlewskiego oraz gruntem należącym niegdyś do Grzegorza z Sanoka, fundatora pierwszego kościółka pw. św. Ducha. W 1925 roku nekropolię powiększono, a w 2013 roku wpisano ją do rejestru zabytków.

Wędrówka rozpoczęła się od przypomnienia historii krzyża upamiętniającego 50. rocznicę wybuchu powstania styczniowego. Po latach, dzięki inicjatywie Marii Samborskiej, krzyż został odtworzony i ustawiony przed murem cmentarnym.

Lekarze, burmistrzowie i ludzie zasłużeni dla Brzeska

Podczas spaceru uczestnicy zatrzymywali się przy zabytkowych kaplicach i nagrobkach, poznając historie osób, które miały istotny wpływ na rozwój miasta.

Przypomniano m.in. Jana Władysława Brzeskiego – lekarza Browaru Okocim, burmistrza i społecznika, który organizował pomoc rannym po bombardowaniu Słotwiny, a następnie został deportowany do niemieckiego obozu Auschwitz.

Wspominano także dr. Szymona Bernadzikowskiego, zaangażowanego w życie społeczne i polityczne Brzeska, oraz dr. Franciszka Bernackiego, któremu miasto zawdzięcza m.in. budowę gmachu sądu.

Szczególne miejsce w historii cmentarza zajmuje kaplica pw. św. Krzyża, wzniesiona około 1850 roku z inicjatywy Stanisława Janiszewskiego. W 1927 roku wybitny aktor Ludwik Solski umieścił na jej ścianie tablicę poświęconą swojej matce, Stanisławie Sosnowskiej, zmarłej w 1863 roku.

Artyści, nauczyciele i duchowni

W trakcie spaceru odwiedzono również grobowce rodzin Sumińskich i Jurkowskich oraz przypomniano historie rodzin Nemeczków i Nowotnych, związanych z Cyrkiem Józefiego.

Nie zabrakło opowieści o miejscowych twórcach, rzeźbiarzach i architektach. Wśród wspominanych postaci znalazła się Maria Dziadosz, projektantka wielu obiektów w Brzesku i okolicy.

Ważną część historycznej wędrówki poświęcono nauczycielom i wychowawcom kolejnych pokoleń mieszkańców, w tym osobom zaangażowanym w tajne nauczanie podczas II wojny światowej.

Przywołano m.in. nazwiska Witolda Zajączkowskiego, Stanisława Stefańskiego, Stanisławy Michaliny Wawrykiewicz, Kazimierza Missony juniora oraz Błażeja Paleja.

Przypomniano także duchownych zasłużonych dla brzeskiej społeczności, wśród nich ks. Pawła Wieczorka, ks. Jana Głąba, ks. Macieja Pająka, ks. Jana Fortunę i ks. Franciszka Kostrzewę.

Uczestnicy odwiedzili również znajdujące się w tylnej części cmentarza mauzoleum ofiar niemieckich obozów koncentracyjnych z okresu II wojny światowej.

Historia miasta to również historia zwykłych ludzi

Spacer zakończył się przy kaplicy Jurkowskich, gdzie pochowany został również Stefan Wilkosz.

W tym miejscu wspominano Jana i Józefa Waściszewskich oraz Mariana Wilkosza – mieszkańców Brzeska, których życie naznaczone było trudnościami, ale którzy pozostali w pamięci lokalnej społeczności jako ludzie pracowici i uczciwi.

Był to szczególnie wymowny akcent kończący historyczną wędrówkę. Przypomniał, iż dzieje miasta tworzyli nie tylko znani lekarze, burmistrzowie, artyści czy duchowni, ale również zwyczajni mieszkańcy, których codzienne życie stanowiło istotną część lokalnej historii.

Brzeski cmentarz parafialny to nie tylko miejsce spoczynku kolejnych pokoleń mieszkańców, ale także niezwykła kronika miasta, zapisana w kamiennych nagrobkach, kaplicach i rodzinnych wspomnieniach.

Organizatorzy podziękowali wszystkim uczestnikom spaceru, a szczególne słowa wdzięczności skierowali do Leszka Gawendy za przygotowanie materiałów, Agnieszki Mastalskiej-Sowy za dokumentację fotograficzną oraz Joanny Syweńki za podzielenie się wiedzą o dawnych mieszkańcach Brzeska.

—
foto: Agnieszka Mastalska-Sowa – fb Biblioteka Pedagogiczna w Tarnowie Filia w Brzesku
Biblioteka Pedagogiczna w Tarnowie Filia w Brzesku