Piłsudski w Opolu. Co było po 11 listopada?

We wtorek, 10 listopada, w przeddzień Święta Niepodległości, z młodzieżą w Muzeum Śląska Opolskiego spotka się Tomasz Jamróz-Piłsudski, praprawnuk Adama Piłsudskiego, brata Marszałka. Będą legionowe mundury, zabytkowa broń i rozmowa o tym, co Polska musiała jeszcze zrobić, kiedy już odzyskała niepodległość. W Opolu to pytanie brzmi szczególnie ciekawie.

„Oddanie władzy J. Piłsudzkiemu” – pod takim nagłówkiem opolskie „Nowiny” z 19 listopada 1918 roku wydrukowały odezwę Rady Regencyjnej. Czytelnik w Opolu mógł się dowiedzieć, iż osiem dni wcześniej w Warszawie brygadier Józef Piłsudski przejął dowództwo nad polskim wojskiem. Przeczytał to w polskiej gazecie, w mieście, które przez cały czas leżało w Niemczech.

Ten stary numer „Nowin” przydałby się na wtorkowym spotkaniu obok munduru i karabinu. W Warszawie przejmowano władzę wojskową, w Compiègne podpisywano rozejm, a o przyszłości Górnego Śląska miały jeszcze rozstrzygać plebiscyt, powstania i negocjacje. Opole gościło międzynarodową komisję nadzorującą plebiscyt, a po podziale Górnego Śląska pozostało w Niemczech.

Tomasz Jamróz-Piłsudski jest stryjecznym praprawnukiem Marszałka. Jego prapradziadek Adam był senatorem II Rzeczypospolitej i działał w samorządzie Wilna. Sam Tomasz skończył szkołę oficerską we Wrocławiu i działa w grupie odtwarzającej 1. Pułk Piechoty I Brygady Legionów Polskich. W maciejówce i mundurze przypomina słynnego krewnego. Z młodzieżą rozmawia o historii także poza kręgiem rekonstruktorów. Prowadził takie spotkania między innymi w Przemyślu i dla uczniów dwóch szkół na Wileńszczyźnie.

W zajęciach „Od munduru do Niepodległej” weźmie też udział Dragomir Rudy z Działu Edukacji muzeum. Uczniowie szkół ponadpodstawowych zobaczą oryginalne części umundurowania, broń ze zbiorów muzeum i rekonstruktorów w odtworzonych mundurach legionowych.

A gdy przyjdzie pora na rozmowę o patriotyzmie, chętnie usłyszałbym, co młodzi powiedzą o tamtym opolskim czytelniku. Wyobraźmy sobie, iż składa gazetę po przeczytaniu odezwy Rady Regencyjnej i idzie do pracy. W Warszawie odradza się Polska. On wciąż musi sobie odpowiedzieć na pytanie, co ta wiadomość zmieni na jego ulicy. I na tę odpowiedź nie wystarczy mu jeden numer gazety.

Gdyby żył Marszałek, pewnie zapytałby swoim chropowatym głosem: „A po co ta cała pompa?”. A jednak listopad ma w sobie coś takiego, iż choćby w centrum Opola, z dala od wileńskich kwater i suwalskich bezdroży, cienie historii nabierają niespodziewanie realnych kształtów. 11 listopada kojarzy nam się z wielką polityką, rogatywkami, pieśniami wyśpiewywanymi przy pomnikach i zapachem zniczy. Ale niepodległość to nie tylko podręcznikowe rozdziały – to także ludzie, krwi opowieść i sztafeta pokoleń.

Tomasz Jamróz-Piłsudski to człowiek, w którego żyłach płynie nie tylko ta sama krew, co u komendanta I Brygady, ale i ta sama pasja. Absolwent wrocławskiego „ZMECHU” (Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych), członek grupy rekonstrukcyjnej I Pułku Piechoty Legionów Polskich, żywa encyklopedia wojskowości. Zamiast suchego wykładu przywiezie ze sobą ducha tamtych dni – zapach legionowego sukna, ciężar zabytkowego karabinu i opowieść o tym, jak w tumanach kurzu, prochu i niepewności rodziła się granica odrodzonego państwa.

Czyż jest lepszy moment na taką lekcję niż przededniu 11 listopada? Śląsk Opolski – ziemia o trudnej, wielowarstwowej tożsamości, gdzie granice państw przesuwały się na mapach szybciej niż nawyki mieszkańców – zyska dzięki temu spotkaniu piękny, żywy pomost z tradycją niepodległościową.

Praprawnuk stryjeczny Marszałka przypomni opolskiej młodzieży, iż niepodległość 1918 roku nie spadła z nieba w prezencie od wielkich mocarstw. Wydarto ją pazurami, wychodzono w dziurawych butach legionistów i wywalczono na dyplomatycznych salonach. Ale co najważniejsze: pokaże, iż patriotyzm to nie nudny obowiązek z podręcznika, ale żywa sprawa, którą dziedziczymy – bez względu na to, czy nosimy to samo nazwisko, czy po prostu mieszkamy nad Odrą.

.Warto wyjaśnić pokrewieństwo.

Jamróz-Piłsudski nie jest potomkiem bezpośrednim, ale „praprawnukiem stryjecznym” – jego prapradziadek Adam Piłsudski był bratem Józefa Piłsudskiego, wiceprezydentem Wilna i senatorem II RP. Historia rodziny jest dość dramatyczna: podczas II wojny światowej, z powodu nazwiska „Piłsudski”, rodzina musiała się ukrywać, część krewnych padła ofiarą prześladowań, a dziadkowie zmienili nazwisko na „Jamróz”, aby się ukryć. Prababcia nosiła jeszcze Horeszko-Piłsudska. Po wojnie, gdy brat babci, podpułkownik AK, zginął z rąk bezpieki i NKWD, cała rodzina zmieniła nazwisko, by przetrwać. Dopiero po 2000 roku rodzina stopniowo przyjęła podwójne nazwisko. Sam Tomasz mówił w wywiadzie, iż wcześniej „nie wolno było się tym chwalić”, a nazwisko Piłsudski było wówczas raczej przekleństwem niż honorem. Dlatego kiedy staje dziś przed publicznością i opowiada o historii, opowiada nie tylko o wielkiej postaci z podręczników, ale także o ciężarze, jaki jego własna rodzina dźwigała w burzliwych dziejach XX wieku.

Wybór Opola na spotkanie również ma głębszy sens. Górny Śląsk – w tym Opole – był jednym z najbardziej złożonych pól walki o granice II Rzeczypospolitej. Po I wojnie światowej o przynależność Górnego Śląska zdecydował plebiscyt, po którym wybuchło trzecie powstanie śląskie. W tym procesie wpływy Piłsudskiego były obecne, choć nie zawsze na pierwszym planie. Badania wskazują, iż niektórzy współpracownicy związani z obozem Piłsudskiego działali w regionie plebiscytowym za pośrednictwem Departamentu II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a choćby osobiście przyjeżdżali na spotkania byłych powstańców, aby pozyskać zwolenników dla linii politycznej Piłsudskiego. Innymi słowy, „niepodległość” nigdy nie była kwestią jednego dnia ani jednego miejsca. 11 listopada 1918 roku w Warszawie był punktem wyjścia, ale ostateczny kształt granic został wypracowany później – poprzez powstania, plebiscyty, walki zbrojne i zakulisową dyplomację.

11 listopada to data umowna – tego dnia w 1918 Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu władzę wojskową. On sam wrócił z Magdeburga dzień wcześniej, zmęczony, z siwiejącym wąsem i jasną świadomością, iż niepodległość to nie deklaracja, tylko praca, broń i granice, które trzeba będzie wywalczyć. Od Lwowskiego Cudu przez wojnę z bolszewikami po plebiscyt na Śląsku – wszystko to było przedłużeniem tej jednej chwili, gdy ktoś wziął odpowiedzialność. Tomasz opowie właśnie o tym: jak z chaosu rodziło się państwo i dlaczego mundur nie jest tylko kostiumem.

W Opolu, mieście, które samo długo czekało na polskość, takie spotkanie ma sens. Nie jako lekcja do odhaczenia, tylko jako rozmowa. Bo patriotyzm nie polega na tym, by cytować Marszałka z pamięci. Polega na tym, by wiedzieć, skąd się bierze wolność – i iż czasem trzeba ją przekazać dalej, choćby jeżeli nazwisko po drodze się zmieniło.

11 listopada 1918 roku nie padło z nieba żadne wielkie „Polska jest niepodległa, dziękujemy, do widzenia”. Tego dnia Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu zwierzchnią władzę nad polskim wojskiem; trzy dni później oddała mu także władzę cywilną. Dopiero 22 listopada Piłsudski został Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. Czyli święto, które obchodzimy 11 listopada, to nie koniec historii, ale jej bardzo energiczne otwarcie. Polska wróciła na mapę po 123 latach zaborów, ale mapę trzeba było jeszcze odnaleźć, granice wywalczyć, administrację zbudować, walutę ustanowić, a społeczeństwo – które przez ponad wiek żyło w trzech różnych państwach – nauczyć, iż jest jednym narodem.

Piłsudski nie był postacią wygodną ani jednoznaczną – i dobrze, bo bohaterowie bez cieni przypominają raczej pomniki niż ludzi. Był człowiekiem akcji: więzionym w Magdeburgu, wracającym do Warszawy 10 listopada 1918 roku, przejmującym dowództwo następnego dnia, a następnie notyfikującym światu powrót „Polskiej Rzeczypospolitej Odrodzonej i Niepodległej”.

Obecność jego potomka w Opolu ma sens nie dlatego, iż nazwisko otwiera drzwi, ale dlatego, iż rodzina to także pamięć. Tomasz Jamróz-Piłsudski opowie o Marszałku nie tylko jako o pomniku na placu, ale jako o człowieku, którego decyzje wpływały na kształt odrodzonej Polski.

A jeżeli ktoś zapyta, po co dziś młodzieży spotkanie z potomkiem Piłsudskiego, odpowiedź jest prosta: nie po to, by klaskać historii, ale by zrozumieć, iż niepodległość nie jest darem z okazji rocznicy. Jest czymś, co trzeba rozumieć, pamiętać i od czasu do czasu wyjaśniać kolejnym pokoleniom, najlepiej bez nudnej prelekcji, ale za to z oryginalnym mundurem pod ręką. Opowieść o niepodległości jest dziś trudniejsza niż sto lat temu. Dla pokolenia Piłsudskiego niepodległość była konkretem. Można było jej nie mieć. Granice trzeba było wywalczyć karabinem. Państwo zbudować od fundamentów. Dziś dla większości młodych ludzi niepodległość jest czymś oczywistym jak powietrze albo internet. Jest, bo jest. Właśnie dlatego takie spotkania mają sens. Nie po to, żeby kogoś przekonywać do patriotyzmu dzięki kotylionów, ale by pokazać, iż wolność nie jest stanem naturalnym historii.

Józef Piłsudski dobrze to rozumiał. Powtarzał, że: „Naród, który nie szanuje swej przeszłości, nie zasługuje na szacunek teraźniejszości i nie ma prawa do przyszłości”. Cytat przywoływany często, może choćby zbyt często. Ale w muzealnej sali, w otoczeniu legionowych mundurów i zabytkowej broni, odzyskuje swój ciężar.

I może właśnie dlatego wydarzenie organizowane przez Muzeum Śląska Opolskiego nie kończy się na wykładzie o dawnych bitwach. Jest tam coś więcej. Młodzież zobaczy mundury, broń, historyczne eksponaty, ale przede wszystkim będzie mogła zadać pytanie: co dzisiaj adekwatnie znaczy słowo „patriotyzm”?

Nie ma już przecież zaborców. Nie trzeba iść do okopów. Może patriotyzm XXI wieku zaczyna się od zwykłej odpowiedzialności za własne miasto? Za wspólnotę? Za uczciwość w debacie publicznej? Za pamięć o historii, ale bez zamieniania jej w polityczną pałkę?

I może dlatego warto, aby dzień przed świętem do Opola zawitał ktoś noszący nazwisko, które od ponad wieku brzmi jak fragment polskiej historii. Nie po to, by kłaniać się legendzie. Po to, by zastanowić się, czy potrafimy być godnymi spadkobiercami tego, co odzyskano w listopadzie 1918 roku.

Bo Marszałek już nie przyjedzie. Ale pytania, które po sobie zostawił, przez cały czas są zaskakująco aktualne.

Fot. Michał Grocholski