W najbliższej audycji „Dzień Dobry, to Ja! Rozmowy inne niż wszystkie” gościem Radia Kielce będzie Marzena Marczewska – profesor Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, językoznawczyni, etnolingwistka i badaczka kultury ludowej. Porozmawiamy o ludziach, którzy ją ukształtowali, fascynacji dawnymi wierzeniami, pamięci o tych, którzy tworzyli historię naszego regionu, ale też o wrażliwości na krzywdę zwierząt i odpowiedzialności za słowa. Zajrzymy do świata, w którym piorun, sosna i liść lipy splatają się w niezwykłą historię, a także zastanowimy się, co współczesny człowiek utracił, oddzielając się od natury. Zapraszamy do słuchania Radia Kielce w niedzielę 22 listopada, po godz. 10 – na 101,4 MHz oraz radiokielce.pl, a także w formie podcastu na podcasty.radiokielce.pl i na YouTube.
Gdyby mogła Pani wrócić myślami do siebie sprzed dwudziestu lat: czego wtedy o życiu jeszcze Pani nie wiedziała?
– Nie zdawałam sobie sprawy, jak ważne w życiu jest samo życie. Czyli, iż to nie praca jest najważniejsza i nie ona decyduje o zadowoleniu i satysfakcji. Czasami myślę, iż nie umiem nie pracować, bo nie pamiętam dnia, żebym czegoś nie robiła. Problemem pracy naukowej jest to, iż ciągle jest coś do zrobienia na wczoraj. Zawsze jest coś do przeczytania, do napisania, do przemyślenia. Nie pamiętam leniwych wakacji, bo zwykle wakacje są jedyną okazją do nadrabiania zaległości. Staram się mieć kilka dni całkowitego luzu, ale nie zawsze mi się to udaje.Z drugiej strony, pamiętam rozmowę z moją sąsiadką. Nie znałyśmy się jeszcze wtedy dobrze, nie wiedziała, czym się zajmuję. Gdy się zaprzyjaźniłyśmy, przyznała się, iż na początku myślała, iż ja w ogóle nie pracuję, bo jestem często w domu o różnych porach. Teraz już wie, iż to wymagająca praca, a choćby czasami mi współczuje! Zwłaszcza gdy widzi mnie w trakcie pisania czegoś, co – jak zwykle – tworzę na wczoraj.
Każda ważna droga ma swoją cenę. Co musiała Pani oddać albo stracić po drodze do miejsca, w którym dziś Pani jest?
– Zaufanie do ludzi? Nazywam siebie naiwną optymistką. Zawsze zakładam, a adekwatnie zakładałam, iż wszyscy są dobrzy i trzeba pomagać innym, jeżeli ma się takie możliwości. Ostatnie lata jednak pokazały mi, iż ludzie takiej pomocy raczej nie wybaczają. Największe ciosy, które na mnie spadły, pochodziły od osób, którym kiedyś pomogłam. Wiem, iż to bardzo przykry wniosek, ale stałam się ostrożniejsza. Zdecydowanie.
Myślę, iż powinnam też więcej czasu poświęcać relacjom, ludziom bliskim, rodzinie, przyjaciołom. I to nie w formie kontaktu „zdalnego”, wirtualnego, a rzeczywistego. Tu ciągle mam wiele do zrobienia. jeżeli czytają to moi przyjaciele, chcę, żeby to wiedzieli. Pamiętam grzechy, żałuję i postanawiam poprawę. Już niedługo nie będziecie się mnie mogli pozbyć!
Każdy z nas spotyka na swojej drodze ludzi, bez których dziś byłby kimś innym. Kto najmocniej ukształtował Panią jako człowieka?
– Oprócz rodziny? Jestem szczęściarą. Uważam, iż spotykałam na swojej drodze osoby wyjątkowe.
Zaczęło się w szkole. Moją ulubioną wychowawczynią w pierwszych latach spędzonych w szkole była pani Halina Ratajek, pewnie to jej zawdzięczam zamiłowanie do pisania kredą na szafach w domu. Być może wtedy już wiedziałam, iż będę nauczycielką. Potem zmieniłam szkołę, w następnej spotkałam świetną, młodą polonistkę Halinę Płazę. Uwielbiałam ją. Kochałam też fizykę, której uczył mój wychowawca – pan Bartłomiej Sobocki. Człowiek wyjątkowy, sprawiedliwy, konkretny, życzliwy. Pamiętam, jak bardzo się na mnie zdenerwował, iż wybieram niewłaściwe liceum. Bo – jego zdaniem – powinnam iść do Żeromskiego lub do Sawickiej. Osiągnęliśmy kompromis, poszłam do Sawickiej, ale nie wybrałam klasy matematyczno-fizycznej. Wybrałam klasę ogólną.
Okazało się, iż tam naszą wychowawczynią jest Barbara Sierakowska. I adekwatnie to przesądziło o moim losie. Nie było wyboru! Zostałam polonistką. Profesorka była osobą szczególną. Niezwykle wymagającą, surową, o ogromnej wiedzy, znakomitym wyczuciu spraw społecznych, zaangażowaną, odważną. Po latach widzę, ile czasu nam poświęcała. Co tydzień w poniedziałek pisaliśmy recenzję po spektaklach Teatru Telewizji, po każdej lekcji – notatki, które systematycznie sprawdzała, raz w miesiącu – wielkie wypracowanie, o pisemnych pracach domowych nie wspominam. O dyktandach ortograficznych też nie.
Pani profesor miała jednak pewną zasadę: na początku klasy pierwszej organizowała obowiązkowe dyktando. Ten, kto napisał je bezbłędnie, był zwalniany z pisania kolejnych. jeżeli jednak ktoś zrobił błędy, musiał pisać kolejne dyktanda, dopóki nie uzyskał oczekiwanego wyniku. Byli tacy, którzy pisali do matury. Ja chyba napisałam dwa dyktanda, bo w pierwszym zrobiłam jeden błąd. Potem już nigdy nie zapomniałam, iż piszemy zhołduję, a więc iż przed wyrazami rozpoczynającymi się literą h przedrostek zapisujemy zawsze jako z-, niezależnie od wymowy: zhańbić, zharmonizować, zhakować. O pisowni rozstrzyga więc litera, nie brzmienie, bo schamieć piszemy z s. Może stąd bierze się moje zamiłowanie do układania dyktand?
Pani Profesor Sierakowska dbała również o nasz wszechstronny rozwój. Zabierała nas do najlepszych teatrów w Polsce. Na najlepsze sztuki. Dbała o to, byśmy myśleli samodzielnie i odważnie.
Czas studiów to spotkania z ludźmi, z którymi potem się zaprzyjaźniłam. To mój opiekun roku – profesor Janusz Detka (przez którego o mały włos nie zostałam poetką), to profesor Józef Rurawski (który nauczył mnie wagi poczucia humoru w każdej sytuacji życiowej), profesorka Elżbieta Koniusz (która odkryła we mnie talent do historii języka), to Andrzej Kozieja (który utrwalił we mnie przekonanie, iż dawka szaleństwa jest w życiu niezbędna). adekwatnie wszyscy ludzie, z którymi się wtedy zetknęłam, coś mi dali.
Czas pracy to kolejni ludzie, którym wiele zawdzięczam: profesor Zdzisław Jerzy Adamczyk (mój dyrektor, który wysłał mnie na staż), profesorka Małgorzata Marcjanik (której zawdzięczam staż w Lublinie), profesor Ireneusz Bobrowski, nadzwyczajny dyrektor Instytutu Filologii Polskiej, który prawdziwie zrewolucjonizował relacje w miejscu pracy; profesor Stanisław Żak, który swoją postawą zawsze pokazywał nam, co jest ważne. Ulica Leśna 16 (dawna siedziba Instytutu), do której mam ogromny sentyment, to było miejsce wyjątkowe. Z wyjątkowymi ludźmi.
Chciałam też podkreślić, iż miałam szczęście do szefów. Współpracowałam z dziekanem Mieczysławem Markowskim, który zauważył we mnie potencjał administracyjny; z dziekaną i rektorką Reginą Renz, osobą, która pokazała mi, iż ze wszystkimi można się porozumieć; z dziekaną Jadwigą Muszyńską, mocno wspierającą moje pomysły, zwłaszcza te związane z działalnością społeczną; z dziekanem, prorektorem Wiesławem Cabanem, który nigdy nie pozwolił, żebym zapomniała o pracy naukowej; z dziekanem Januszem Detką, z którym podejmowaliśmy wiele różnorodnych wyzwań w czasie naszej długoletniej wspólnej pracy w Instytucie i Dziekanacie Wydziału Humanistycznego; z rektorem Jackiem Semaniakiem, który pozwolił mi zrealizować różne inicjatywy, np. Centrum Kultury i Języka Polskiego; z rektorem Stanisławem Głuszkiem, który zaprosił mnie do współpracy przy tworzeniu programu języka polskiego jako obcego na studiach lekarskich dla cudzoziemców (English Division).
Życie naukowe to przede wszystkim mój mistrz – profesor Jerzy Bartmiński. Osoba nietuzinkowa. Wspaniały naukowiec i społecznik. Założyciel lubelskiej szkoły etnolingwistycznej, autor koncepcji dwóch wielkich dzieł: Słownika stereotypów i symboli ludowych, Leksykonu aksjologicznego Słowian i ich sąsiadów, inicjator czasopisma „Etnolingwistyka”. Mój promotor. Dzięki niemu zaczęłam prowadzić systematyczne badania nad kulturą ludową. Jemu zawdzięczam inspiracje badawcze.
Przez pół roku miałam przyjemność pracować na stażu w jego zespole, a potem na stałe współpracować z Zakładem Tekstologii i Gramatyki Języka Polskiego. kooperacja trwa od 37 lat. I chociaż profesora już z nami nie ma, moje zawodowe przyjaźnie zostały. Profesor Bartmiński był także działaczem społecznym i czasami śmialiśmy się, iż nie potrafimy się po prostu zaszyć w bibliotece i udawać, iż nic się nie dzieje. Bo świat ciągle nas prowokuje.
Chciałabym przypomnieć słowa profesora, który w 2016 roku, podczas uroczystości wręczenia mu medalu „Zasłużony dla Polszczyzny”, ostrzegał przed „zdziczeniem dyskursu publicznego”. Profesor zwracał uwagę, iż największym zagrożeniem dla współczesnej polszczyzny nie są wcale błędy gramatyczne, obce zapożyczenia czy choćby wulgaryzmy, ale to, co ludzie robią dzięki języka. Wskazywał na mowę nienawiści, agresję słowną, kłamstwa, insynuacje i manipulacje. Niepokoiło go zwłaszcza to, iż w debacie publicznej, szczególnie w internecie, argumenty coraz częściej zastępowane są obelgami, a rozmowa przestaje służyć porozumieniu i staje się narzędziem poniżania przeciwnika.
To była bardzo ważna diagnoza, ponieważ pokazywała, iż o kondycji języka nie świadczy wyłącznie jego poprawność, ale także sposób, w jaki traktujemy za jego pomocą drugiego człowieka. Profesor Bartmiński był przekonany, iż język powinien służyć budowaniu wspólnoty, a nie pogłębianiu podziałów. Myślę, iż jego ostrzeżenie sprzed dziesięciu lat jest dziś jeszcze bardziej aktualne. I może właśnie dlatego powinniśmy pytać nie tylko o to, czy mówimy poprawnie, ale przede wszystkim: czy mówimy odpowiedzialnie, uczciwie i z szacunkiem dla drugiego człowieka. Można przecież mówić piękną, poprawną polszczyzną, a jednocześnie kłamać, manipulować i krzywdzić innych.
Kształtują mnie też moje przyjaciółki i przyjaciele, bez których nie wyobrażam sobie żadnego dnia. choćby gdy ze sobą przez jakiś czas nie rozmawiamy, wiem, iż oni są.
Ludzie są dla mnie bardzo ważni. Nie potrafię bez nich żyć. Wiem, iż nie o wszystkich wspomniałam, odczuwam więc coś w rodzaju niepokoju. Wybaczcie, dopiero zaczynam spisywać wspomnienia.
Marzena Marczewska – gość audycji „Dzień dobry to Ja! Rozmowy inne niż wszystkie w Radiu Kielce”/ Fot. Jarosław Kubalski – Radio KielceJakiej cechy najbardziej potrzebuje Pani u człowieka, z którym ma Pani pracować, a jaka cecha sprawia, iż zapala się u Pani czerwona lampka?
– Lubię ludzi konkretnych, ceniących czas. Szanujących drugiego człowieka. Uważających, podobnie jak ja, iż wszystko jest możliwe. choćby cuda. Nie lubię donosicieli, ludzi wiecznie marudzących, zawziętych i mściwych.
Mówimy czasem, iż ktoś jest po prostu dobrym człowiekiem. Po czym Pani poznaje, iż ktoś jest dobrym człowiekiem
– Dobry człowiek to człowiek życzliwy, nieszkodzący innym, pomocny, na którego można liczyć. Czasami łatwo go rozpoznać, czasami bardzo trudno. Dobrzy ludzie rzadko się obnoszą ze swoją szlachetnością.
Co dziś potrafi Panią dogłębnie wzruszyć?
– Nieszczęście zwierząt. Tych, które nie mają głosu i nie krzyczą głośno na ulicach. Tych, których los zależy od nas. Denerwuje mnie, iż w Polsce, która jest już jednym z najbogatszych państw świata, ciągle nie potrafimy uregulować spraw zwierząt. W nieskończoność dyskutujemy o rzeczach nieistotnych. Chciałabym, żeby nie było zwierząt bezdomnych, krzywdzonych. Obserwuję i bardzo cenię działania Wojciecha Tochmana, który nie pozwala zapomnieć, iż wojna ludzi jest także wojną, w której niewinnymi ofiarami są zwierzęta.
Wiem, iż nasz stosunek do zwierząt w ostatnich latach się zmienił. Ale jednocześnie pojawia się we mnie refleksja: gdyby nie ostra zima w ubiegłym roku i działania celebrytów, czy zwrócilibyśmy uwagę na istnienie schronisk-mordowni? Przecież od wielu lat organizacje prozwierzęce sygnalizowały nieprawidłowości zachodzące w wielu schroniskach i nic się nie działo w przestrzeni prawnej. Wojtyszki, Radysy, Sobolew – to nazwy, które wszystkim zwierzolubom kojarzą się z krzywdą, haniebnym traktowaniem istot żywych, z bezczelnym zarabianiem na nieszczęściu zwierząt. Ze złem. Po prostu.
Każdy przeżywa trudniejsze chwile. Co pomaga Pani odzyskać spokój, kiedy życie nie układa się po Pani myśli?
– Przyjaciele. Pomaga mi przegadanie kwestii wątpliwych, czyli oswajanie sytuacji problematycznych słowem. Mam osoby, na które zawsze mogę liczyć. I wiem, iż zawsze mi pomogą w potrzebie. To duży komfort.
Moje najtrudniejsze chwile związane są z sytuacjami, na które nie mam wpływu. Do takich zaliczam chwile choroby i śmierci najbliższych. Tu nic nie pomoże. Układam sobie wszystko w głowie, ale i tak przeżywam. I tak nie mogę się pogodzić.
Co jest dla Pani najtrudniejsze do zaakceptowania: u innych, w świecie, a może w samej sobie?
– Myślę, iż najtrudniej zaakceptować mi nieuczciwość i obojętność. Zwłaszcza wtedy, kiedy łączą się z poczuciem bezkarności. Potrafię zrozumieć ludzkie błędy, słabości, odmienne poglądy. Nie oczekuję przecież, iż wszyscy będą myśleli tak jak ja. Ale trudno mi pogodzić się z sytuacją, w której ktoś świadomie krzywdzi innych, wykorzystuje swoją przewagę albo po prostu odwraca wzrok, kiedy dzieje się coś złego.
Bardzo nie lubię też bylejakości. Szczególnie wtedy, kiedy wynika z lekceważenia innych ludzi. Uważam, iż jeżeli się czegoś podejmujemy, powinniśmy zrobić to najlepiej, jak potrafimy. A jeżeli nie wiemy, jak coś zrobić, zawsze możemy się nauczyć.
Natomiast w sobie najtrudniej zaakceptować mi chyba to, iż nie na wszystko mam wpływ. Mam taką skłonność, iż kiedy widzę problem, od razu zastanawiam się, co można zrobić, żeby go rozwiązać. I czasami trudno mi przyjąć do wiadomości, iż nie wszystkie problemy są moje i nie wszystkie muszę rozwiązywać.
Uczę się więc pewnej trudnej sztuki: odróżniania rzeczy, o które warto walczyć, od tych, którym nie warto oddawać własnego życia i spokoju. Ale przyznaję, iż idzie mi to różnie. Cierpliwość nigdy nie była moją największą cnotą. Może dlatego wciąż próbuję naprawiać świat, choćby kiedy rozsądek podpowiada, iż powinnam pójść na spacer z psem.
Gdyby miała Pani dziś powiedzieć jedno szczere „dziękuję” – za co i do kogo byłoby ono skierowane?
– Dziękuję moim przyjaciołom za to, iż ciągle ze mną są, chociaż nie muszą. Rodzinie również dziękuję, ale rodzina – jak wiadomo – nie wybiera. Musi. Musi nie tylko dzielnie znosić moje nowe pomysły, ale i wytrzymać moją nadmierną kreatywność.
Marzena Marczewska – gość audycji „Dzień dobry to Ja! Rozmowy inne niż wszystkie w Radiu Kielce”/ Fot. Jarosław Kubalski – Radio KielceNapisała Pani kiedyś, iż Kielce to Pani miejsce, a Świętokrzyskie to Pani mała ojczyzna. Gdyby miała Pani pokazać komuś jedno miejsce w regionie, które najlepiej opowiada o Pani samej, dokąd by go Pani zabrała?
– Gdybym miała wybrać jedno miejsce w naszym regionie, byłby to Święty Krzyż, czyli Łysiec. To miejsce fascynuje mnie nie tylko ze względu na krajobraz, ale przede wszystkim na niezwykłe nawarstwienie tradycji, historii i wierzeń. Spotykają się tam różne światy: przedchrześcijańskie tradycje, chrześcijaństwo, średniowieczna kultura klasztorna, ludowe legendy, ale także historia najnowsza. Dla etnolingwistki to wręcz wymarzone miejsce do obserwowania, jak kultura zachowuje pamięć o przeszłości i jak dawne wierzenia przekształcają się, zyskując nowe znaczenia.
Mam też do Świętego Krzyża stosunek bardzo osobisty i naukowy. W 2012 roku, wspólnie z profesorem Januszem Detką, zainicjowaliśmy powołanie Interdyscyplinarnego Zespołu do Badań Dziedzictwa Kulturowego Świętego Krzyża. Przewodniczył mu profesor Krzysztof Bracha, a ja byłam jego zastępczynią. Organizowaliśmy konferencje, wydawaliśmy kolejne tomy „Debat Świętokrzyskich”, zapraszaliśmy badaczy różnych dyscyplin. W 2017 roku nasza działalność została uhonorowana Świętokrzyską Nagrodą Kultury. To doświadczenie utwierdziło mnie w przekonaniu, iż Święty Krzyż jest czymś znacznie więcej niż zabytkiem czy miejscem pielgrzymek. To niezwykłe archiwum naszej pamięci kulturowej.
Ale gdybym mogła wskazać jeszcze jedno miejsce, zabrałabym mojego gościa do Janowic, do rodzinnego domu Jana Piwnika „Ponurego”. To postać, która budzi mój ogromny szacunek. Cichociemny, znakomity dowódca, człowiek niezwykłej odwagi i inteligencji. Mam wrażenie, iż mimo obecności w regionalnej pamięci historycznej przez cały czas nie zajmuje w ogólnopolskiej świadomości miejsca, na które zasługuje.
I może właśnie te dwa miejsca najlepiej pokazują, co mnie interesuje i co jest dla mnie ważne.
Na Świętym Krzyżu szukałabym śladów dawnych wierzeń, a w Janowicach – śladów wielkiego człowieka. W obu przypadkach chodzi o pamięć. O to, czego nie wolno nam zapomnieć.
Święty Krzyż przypomina mi, jak długo potrafią żyć idee. Dom Ponurego – jak długo powinno trwać nasze zobowiązanie wobec ludzi, którzy mieli odwagę za swoje idee zapłacić najwyższą cenę.
Zainicjowała Pani projekt „By nie zapomnieć”, w którym ocalane są wspomnienia i historie ludzi. A czy jest jakaś historia z Pani własnego życia, którą szczególnie chciałaby Pani zachować, żeby nigdy nie została zapomniana?
– Projekt „By nie zapomnieć” ma dla mnie wielkie znaczenie. Zainicjowałam go w Kieleckim Towarzystwie Naukowym, ponieważ od dawna mam przekonanie, iż zbyt łatwo zapominamy o ludziach, którzy zrobili coś dobrego i ważnego dla innych. Od 2017 roku nagrywamy rozmowy z ludźmi nauki, kultury i sztuki, którzy współtworzyli środowisko intelektualne i kulturalne Kielc. Zależy nam nie tylko na dokumentowaniu ich dorobku, ale przede wszystkim na zachowaniu ich osobistych opowieści, wspomnień, doświadczeń, sposobu myślenia o świecie.
Przecież historia miasta czy regionu nie składa się wyłącznie z wielkich wydarzeń i dat. Tworzą ją konkretni ludzie, ich pasje, pomysły, odwaga, codzienna praca. To dzięki nim nasze życie staje się ciekawsze, bogatsze, lepsze. Uważam, iż o ludziach aktywnych, zaangażowanych, którzy robią coś dla innych, powinniśmy pamiętać. W ramach projektu powstało już wiele rozmów. Są wśród nich opowieści profesorów, artystów, dziennikarzy, osób związanych z kieleckimi instytucjami kultury.
Co w tym projekcie jest szczególnie ważne? Kiedy odchodzą ludzie, odchodzi wraz z nimi cały świat ich doświadczeń. A my próbujemy zatrzymać choć fragment tego świata. Nie tylko wiedzę o tym, co zrobili, ale także ich głos, emocje, anegdoty, sposób patrzenia na życie. Tego nie zastąpi choćby najlepszy biogram.
A jeżeli chodzi o historie z mojego życia, które chciałabym zachować… Mam ich całkiem sporo. Niektóre układają się w dość zabawną opowieść o tym, co ludzie nazywają przeznaczeniem.
Bo proszę sobie wyobrazić: ile osób może powiedzieć, iż w dzieciństwie uderzył w nie piorun? Mnie się to niemal przydarzyło. Piorun trafił w sosnę, a potem wyładowanie dosięgło wózka, w którym siedziałam. I czy ktoś, kto miał taką przygodę, mógł później nie zainteresować się dawnymi wierzeniami, magią i drzewami?
Ale to jeszcze nie koniec moich przygód z drzewami. Kiedy po raz pierwszy pojechałam do Lublina na staż naukowy, miałam spotkać się z profesorem Jerzym Bartmińskim, który później został moim mistrzem. Byłam wtedy młodą, dość ekstrawagancką osobą. Miałam charakterystyczną fryzurę: czarno-czerwone włosy postawione na jeża. I wyobraźcie sobie Państwo, iż na to pierwsze, bardzo ważne spotkanie przyniosłam we włosach liść lipy! Żółty! Nikt mi nie zwrócił uwagi, a profesor Bartmiński uznał podobno, iż to po prostu element mojej stylizacji.
No i jak tu nie wierzyć w przeznaczenie? Najpierw piorun uderzający w sosnę, potem liść lipy na spotkaniu z przyszłym mistrzem… Nie każdy doktorant może powiedzieć, iż przyszedł na pierwsze spotkanie z przyszłym mistrzem z materiałem badawczym we włosach. Mnie się udało! Najwyraźniej drzewa od początku miały wobec mnie jakieś chytre plany.
Nie miałam więc większego wyboru: doktorat poświęciłam drzewom w ludowych wierzeniach i praktykach, a później napisałam książkę o językowym obrazie drzew. Zajmowałam się też medycyną ludową i różnorodnymi zabiegami magicznymi. Ja od dzieciństwa pamiętałam, iż człowieka rażonego piorunem zakopuje się w ziemi! O takich zabiegach czytałam później w różnych źródłach etnograficznych. O popularności takich praktyk świadczyły też apele przedwojennych lekarzy, którzy przestrzegali przed zakopywaniem rażonych w ziemię, co – wedle ogólnego mniemania – miało „wyciągnąć piorun z ciała”.
Warto pamiętać, iż w kulturze tradycyjnej ziemia mogła być środkiem leczniczym, jako „żywicielka wszelkiego stworzenia, darząca go życiem”. Przypisywano jej choćby moc przywracania życia. Oczywiście jako naukowczyni zachowuję dystans do takich interpretacji, ale jako badaczka kultury ludowej doskonale rozumiem, dlaczego człowiek od zawsze próbował odnajdywać w podobnych zdarzeniach znaki i ukryte znaczenia. To był taki znak!
Marzena Marczewska – gość audycji „Dzień dobry to Ja! Rozmowy inne niż wszystkie w Radiu Kielce”/ Fot. Jarosław Kubalski – Radio KielceGdyby mogła Pani zaprosić na spokojną rozmowę jedną osobę – żyjącą lub nie, z kim chciałaby Pani usiąść przy stole i o czym byście rozmawiali?
– Tylko jedną? I tu znowu miałam w życiu szczęście, ponieważ z osobą, z którą najchętniej usiadłabym przy stole, miałam już okazję się spotkać i jej słuchać. Mam na myśli Wiesława Myśliwskiego. Uważam, iż był najwybitniejszym polskim pisarzem naszych czasów. Nikt nie potrafił tak jak on zamknąć ogromnego bogactwa myśli i doświadczeń w jednym, pozornie prostym zdaniu. W jego prozie nie ma słów przypadkowych ani zbędnych. Każde niesie znaczenie, a czasami jedno zdanie potrafi powiedzieć więcej o ludzkim życiu niż cały obszerny traktat. I na tym właśnie polega jego mistrzostwo.
Chciałabym porozmawiać z nim o języku, pamięci, o tym, jak z pozornie zwyczajnych ludzkich losów rodzi się wielka literatura. I oczywiście o kulturze chłopskiej, którą oboje, choć w zupełnie inny sposób, się zajmowaliśmy.
Ale gdybym mogła zaprosić jeszcze jedną osobę, byłaby to Zofia Moraczewska. Niezwykła kobieta, jedna z pierwszych polskich parlamentarzystek, działaczka społeczna i emancypacyjna, która zdecydowanie wyprzedzała swoją epokę. Od pewnego czasu zajmuję się jej biografią i pismami. Im więcej czytam, tym bardziej mnie fascynuje.
Moraczewska rozumiała, iż prawa wyborcze kobiet są ogromnym osiągnięciem, ale same w sobie nie zapewniają jeszcze rzeczywistej wolności. Bo trudno mówić o wolności kobiety, która nie może samodzielnie się utrzymać. Dlatego tak wielką wagę przywiązywała do niezależności ekonomicznej kobiet. Wspierała tworzenie spółdzielni, warsztatów pracy, organizowanie kursów zawodowych. Nie chodziło jej wyłącznie o udzielanie pomocy potrzebującym kobietom, ale o stworzenie im warunków do samodzielnego życia. Uważała, iż kobiety powinny być aktywnymi uczestniczkami życia gospodarczego i społecznego, a nie jedynie odbiorczyniami dobroczynności.
Była też zwolenniczką pomysłu, iż kobiety samotne powinny się wspierać i na starość mieszkać razem. Czyli idea mieszkań samopomocowych (tzw. silver cohousing) pojawiła się już w pismach Moraczewskiej! Myślę, iż to przyszłość, zwłaszcza w takim kraju, jak Polska.
Równie nowoczesne było jej myślenie o edukacji. Wierzyła, iż wychowanie powinno kształtować ludzi odpowiedzialnych, zdolnych do współpracy, tolerancji i szacunku dla innych. Po doświadczeniach dwóch wojen światowych pisała o konieczności wychowania nowego człowieka, który potrafiłby przezwyciężyć egoizm, przemoc i pragnienie dominacji.
I pozostało jeden aspekt jej poglądów, który bardzo mnie porusza: stosunek do zwierząt. W „Moim testamencie pisanym do ogółu kobiet polskich (z 1945 roku), opowiadała się za wegetarianizmem, sprzeciwiając się odbieraniu życia zwierzętom dla zaspokajania ludzkich potrzeb żywieniowych. Proszę pomyśleć, jak niezwykła była to wrażliwość w tamtym czasie!
Chciałabym ją zapytać, skąd czerpała siłę do tak konsekwentnej działalności. Jak radziła sobie z niechętnym otoczeniem? Czy wierzyła, iż świat może stać się bardziej sprawiedliwy? I co powiedziałaby o współczesnych kobietach, które mają dziś znacznie więcej praw, ale przez cały czas muszą walczyć o ich rzeczywistą realizację?
Jest też trzecia osoba, z którą chciałabym porozmawiać. To Edmund Niziurski. Pisarz niezwykle mi bliski, którego twórczość cenię za wyobraźnię, błyskotliwy humor i znakomity język. Już w lutym 2024 roku zaproponowałam, żebyśmy wykorzystali setną rocznicę jego urodzin do stworzenia w Kielcach wielkiego święta dziecięcej wyobraźni i dobrej zabawy. Marzył mi się festiwal jego imienia, który połączyłby literaturę, teatr, film, muzykę, gry miejskie i działania artystyczne. Taki, który angażowałby całe rodziny i pokazywał Kielce jako miasto twórcze, otwarte na dziecięcą wyobraźnię. Z festiwalem się nie udało, ale cieszę się, iż jubileusz Niziurskiego stał się okazją do tylu wartościowych wydarzeń i iż również ja mogłam uczestniczyć w ich przygotowaniu.
A gdybym mogła usiąść z nim przy stole, zapytałabym przede wszystkim o istotę poczucia humoru. Skąd bierze się umiejętność dostrzegania absurdów świata? Dlaczego jedni ludzie potrafią śmiać się z samych siebie, a inni traktują własną osobę ze śmiertelną powagą? Bo dla mnie humor jest nie tylko źródłem radości. Jest także oznaką dystansu, niezależności myślenia i umiejętności dostrzegania ludzkich słabości. Może właśnie dlatego tak bardzo lubię Niziurskiego. Jego książki przypominają, iż świata nie trzeba zawsze traktować ze śmiertelną powagą, choćby jeżeli traktuje się go bardzo serio. Świat byłby znacznie przyjemniejszym miejscem, gdybyśmy wszyscy potrafili od czasu do czasu śmiać się z samych siebie. Dotyczy to zwłaszcza ludzi przekonanych o własnej nieomylności.
Myślę, iż z Wiesławem Myśliwskim rozmawiałabym przede wszystkim o tym, jak rozumieć i opowiadać świat. Z Zofią Moraczewską – o tym, jak ten świat zmieniać. A z Edmundem Niziurskim – o tym, jak zachować poczucie humoru, kiedy świat uparcie nie chce się zmieniać.
Od lat bada Pani dawne wierzenia, ludowe opowieści i język naszych przodków. Czy jest coś z tamtego świata, co Pani zdaniem współczesny człowiek bezpowrotnie utracił, a powinien odzyskać?
– Myślę, iż utraciliśmy coś bardzo potrzebnego: poczucie jedności ze światem i wrażliwość na wszystko, co nas otacza. W tradycyjnej kulturze ludowej człowiek postrzegał siebie jako część większej całości. Nie oddzielał się tak wyraźnie od przyrody, nie stawiał siebie ponad nią. Żył w świecie, w którym wszystko było ze sobą powiązane: ludzie, zwierzęta, rośliny, ziemia, niebo, zmieniające się pory roku.
Wybitni socjologowie William I. Thomas i Florian Znaniecki, autorzy monumentalnego dzieła Chłop polski w Europie i Ameryce, opisali charakterystyczne dla tradycyjnych wierzeń ludowych przekonanie o solidarności życia w przyrodzie. W tym sposobie postrzegania świata przyroda nie była martwa. Zwierzętom, roślinom, ziemi, wodzie, a choćby ciałom niebieskim przypisywano życie, świadomość i zdolność oddziaływania na otoczenie. Człowiek nie postrzegał siebie jako istoty oddzielonej od przyrody, ale jako część większej całości, której elementy pozostają ze sobą w szczególnych relacjach. Wierzono, iż człowiek może wpływać na otaczający go świat, ale też sam podlega jego wpływom.
I to właśnie fascynuje mnie najbardziej. W ludowych opowieściach granica między człowiekiem a przyrodą jest niezwykle płynna. Człowiek może zamienić się w drzewo, kwiat czy ptaka. Śmierć nie zawsze oznacza ostateczny koniec istnienia, czasami jest przemianą, początkiem innego życia. Te opowieści pokazują, jak głęboko zakorzenione było przekonanie, iż wszystkie formy życia są ze sobą związane. Człowiek nie jest istotą odizolowaną od reszty świata, ale częścią wielkiej wspólnoty istnienia. Ludzie, zwierzęta, rośliny, ziemia, woda – wszystko pozostaje ze sobą w łączności.
Myślę, iż tę wrażliwość chciałabym odzyskać dla współczesnego człowieka. Nie dawne przesądy, nie magiczne praktyki, ale świadomość, iż nasze życie jest nierozerwalnie splecione z życiem innych istot. Myślę, iż nauczyliśmy się panować nad przyrodą, ale trochę zapomnieliśmy, jak do niej należeć. A przecież nie jesteśmy poza światem ani ponad nim. Jesteśmy jego częścią.
Jako językoznawczyni wie Pani, jak wielką moc mają słowa. W polityce mówi się dużo, często barwnie, niekiedy niejednoznacznie. Po czym poznaje Pani, iż za słowami idzie rzeczywista odpowiedzialność?
– Słowa nie są niewinne. Potrafią uruchamiać działania, których skutków nie da się już cofnąć. Dlatego od osób publicznych oczekiwałabym nie tylko umiejętności przemawiania, ale przede wszystkim umiejętności myślenia, zanim coś powiedzą.
Myślę, iż odpowiedzialność za słowa zaczyna się od szacunku dla prawdy i dla człowieka, do którego te słowa kierujemy. Nie wystarczy mówić pięknie, przekonująco czy efektownie. Trzeba jeszcze mieć świadomość, jakie konsekwencje mogą wywołać nasze wypowiedzi. Jako językoznawczyni wiem, iż język nie tylko opisuje rzeczywistość, ale także wpływa na to, jak postrzegamy świat, jak go oceniamy i jak wobec niego działamy. Słowami można budować wspólnotę, ale można też tworzyć podziały, wzbudzać lęk, podsycać uprzedzenia i odbierać innym ludziom godność. Język naprawdę wpływa na świadomość.
Dlatego tak bardzo niepokoi mnie dezinformacja. I nie chodzi wyłącznie o rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji. Manipulować można również prawdziwymi faktami – wybierając tylko te, które pasują do określonej narracji, pomijając istotny kontekst albo przedstawiając opinię jako niepodważalny fakt. Żyjemy przecież w świecie, w którym nieprawdziwa informacja może w ciągu kilku minut dotrzeć do tysięcy ludzi. Co więcej, choćby po jej sprostowaniu pozostaje czasem w społecznej pamięci.
Dlatego osoby publiczne powinny wykazywać szczególną ostrożność. Ich słowa mają większy zasięg, a więc i większą siłę oddziaływania. A po czym poznaję prawdziwą odpowiedzialność? Przede wszystkim po tym, czy człowiek potrafi przyznać się do błędu, sprostować nieprawdziwą informację, odróżnić fakty od własnych ocen. I czy nie wykorzystuje języka do świadomego krzywdzenia innych.
Marzena Marczewska – gość audycji „Dzień dobry to Ja! Rozmowy inne niż wszystkie w Radiu Kielce”/ Fot. Jarosław Kubalski – Radio KielceOdpowiedzialność za słowo nie kończy się w chwili, kiedy je wypowiadamy. Ona właśnie wtedy się zaczyna. Niebezpieczny jest też moment, w którym przyzwyczajamy się do pogardy. Kiedy obelgi, poniżające określenia i odczłowieczające metafory stają się codziennym językiem debaty publicznej, zaczynamy traktować agresję jak coś normalnego.
Bardzo cenię wolność słowa. Ale wolność nie oznacza, iż każde słowo jest równie uczciwe, a każda opinia ma taką samą wartość jak sprawdzony fakt. Wolność słowa daje nam prawo do wypowiedzi, nie zwalnia jednak z odpowiedzialności za jej prawdziwość i konsekwencje.
Znam nieco świat polityki, mój niepoprawny optymizm i skłonność do naprawiania świata sprawiły, iż raz zostałam choćby radną wojewódzką. Może dlatego nie jestem w stanie zaakceptować samorządowych kłótni politycznych, które do niczego nie prowadzą. Jak mawiał mój kolega Marek Materek, uszkodzony chodnik nie ma przynależności partyjnej. Trzeba go po prostu naprawić.
Na co dzień spotyka się Pani ze studentami: poznaje ich sposób myślenia i patrzenia na świat. Gdyby mogła Pani przekazać ich rodzicom kilka ważnych spostrzeżeń, uwag, a może choćby próśb – to co chciałaby Pani im powiedzieć?
– Żeby nigdy nie tracić kontaktu i sposobności do rozmowy. Żeby umieć słuchać. Żeby pamiętać o sile dobrego słowa. Doceniać i chwalić. Codziennie powiedzieć dzieciom coś miłego, budującego.
Uwielbiam rozmawiać z młodymi ludźmi, pozwalają mi nadążać za światem. Pamiętam, jak prof. Zdzisława Jerzego Adamczyka często mówił, iż powinniśmy dopłacać do naszej pracy za wszystko, co nam dają studenci: młodość, humor, radość, niestandardowość myślenia, szaleństwo. Im jestem starsza, tym bardziej zgadzam się z profesorem. Te kontakty są bezcenne.
Spotykamy się ponownie dokładnie za dziesięć lat. Jakim człowiekiem chciałaby Pani wtedy być?
– Żywym i zdrowym.
W najbliższej audycji „Dzień Dobry, to Ja! Rozmowy inne niż wszystkie” gościem Radia Kielce będzie Radosław Ratusznik – wiceprezes studia One More Level, pochodzący z regionu świętokrzyskiego twórca, który udowadnia, iż wirtualne światy to znacznie więcej niż tylko rozrywka. Porozmawiamy o nieprzespanych nocach spędzonych pod biurkami, kulisach wielkiego game devu, ale też o wrażliwości, rodzinie i tym, jak gry potrafią pomagać ludziom w najtrudniejszych momentach życia – w tym w walce z samotnością i żałobą. Zapraszamy do słuchania w niedzielę po godz. 10 – na 101,4 MHz oraz radiokielce.pl, a także w formie podcastu na podcasty.radiokielce.pl oraz na YouTube.
POPRZEDNIE AUDYCJE

Radosław Ratusznik za pierwsze testy dostawał pizzę. Dziś tworzy gry dla graczy na całym świecie

Wojciech Purtak: „Nie ma rzeczy, których nie można zrobić”

Jacek Rogala o cenie sukcesu, rodzinie i marzeniu o powrocie do komponowania

Karol Bielecki o życiu, które wystawia na próbę, i o sile, by iść dalej

„Wyszedłem z szamba”. Mateusz „Big Boy” Borkowski o swojej drodze, psychice i tym, dlaczego nie wolno się poddawać
Audycja „Dzień Dobry, to Ja! Rozmowy inne niż wszystkie w Radiu Kielce” to autentyczne, osobiste i pełne inspiracji wywiady. Na antenie Polskiego Radia Kielce spotykamy się z wyjątkowymi osobami związanymi z województwem świętokrzyskim: artystami, muzykami, politykami, sportowcami oraz ludźmi, którzy mają do opowiedzenia niezwykłe historie. To nie tylko wywiady – to spotkania, które poruszają ważne tematy, pokazują różne perspektywy oraz odsłaniają osobiste przekonania naszych gości. A słuchacze Radia Kielce zostają z pytaniami o ich własne życie, wartości i wybory. „Dzień Dobry, to Ja! Rozmowy inne niż wszystkie” to audycja łącząca lokalność regionu świętokrzyskiego z uniwersalnymi wartościami. Tworzy przestrzeń do rozmów, które zostają ze słuchaczami na długo.
Premierowe odcinki w niedziele po godz. 10 na 101.4 MHz, a także w formie podcastu na podcasty.radiokielce.pl oraz na YouTube.









