Augustyn Pilszak, Henryk Falkus i Jan „Kyks” Skrzek – trzy postacie, które zapisały się w historii Siemianowic ŚląskichListopad to czas, w którym częściej niż zwykle wracamy myślami do tych, których już z nami nie ma. Wspominamy bliskich i przyjaciół, ale także ludzi, którzy pracą, talentem i zaangażowaniem zapisali się w historii miejsc, z którymi związali swoje życie. W Siemianowicach Śląskich nie brakuje takich postaci. Dziś przypominamy trzy z nich, z którymi wiążą się listopadowe rocznice: dr. inż. Augustyna Pilszaka (12 listopada), Henryka Falkusa (14 listopada) i Jana „Kyksa” Skrzeka (21 listopada).
Każdy z nich był inny, łączyło ich jednak przywiązanie do tego miejsca i ślad, jaki pozostawili w życiu miasta. Pierwszy związał swoją drogę z przemysłem i Hutą „Jedność”, drugi z samorządem, harcerstwem i działalnością społeczną, a trzeci rozsławiał śląską kulturę muzyką.
Augustyn Pilszak – hutnik z wykształcenia i z pasji
12 listopada przypada pierwsza rocznica śmierci dr. inż. Augustyna Pilszaka, wieloletniego dyrektora Huty „Jedność”, wybitnego inżyniera i menedżera. Jego życie zawodowe mocno wiązało się z siemianowickim hutnictwem, a wiedza i doświadczenie miały ogromne znaczenie dla rozwoju zakładu.
Przybliżając jego postać, korzystamy ze wspomnień prof. dr. hab. inż. Janusza Łukszy, Profesora Honorowego Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, zatytułowanych „Dr inż. Augustyn Pilszak we wspomnieniach starego profesora”. Jako pracownik Katedry Plastycznej Przeróbki Metali AGH autor wielokrotnie odwiedzał Hutę „Jedność”, gdzie prowadzono badania naukowe nad technologią ciągnienia rur. Tam poznał Augustyna Pilszaka i miał okazję wiele z nim rozmawiać.
Augustyn Pilszak ukończył w 1955 roku studia inżynierskie w zakresie plastycznej przeróbki metali na Wydziale Metalurgicznym AGH. Na tym jednak nie poprzestał. W latach 1962–1965 odbył wieczorowe studia magisterskie, w 1970 roku ukończył studia podyplomowe, a następnie rozpoczął doktoranckie. W 1975 roku obronił pracę doktorską poświęconą walcowaniu tulei rurowych ze stali 0H17N4G8 w dwuwalcowej walcarce skośnej typu Mannesmann.
Kolejne etapy kształcenia łączył z odpowiedzialną pracą w Hucie „Jedność”. W czasie studiów doktoranckich był głównym technologiem i zastępcą dyrektora ds. produkcji, a później objął stanowisko dyrektora naczelnego zakładu.
Profesor Łuksza zapamiętał go jako człowieka o rozległej wiedzy inżynierskiej, łączącego naukowe przygotowanie z praktycznym doświadczeniem. Podkreślał jego spokój, klarowność wypowiedzi i umiejętność patrzenia na hutę przez pryzmat jej dalszego rozwoju. Jednym z planów, o których rozmawiali, była budowa nowoczesnej walcowni rur. Inwestycję zrealizowano tylko częściowo, a plany rozwoju zakładu – jak wspomina profesor – ostatecznie przekreśliła ówczesna polityka gospodarcza.
Jako dyrektor naczelny bywał też na AGH, uczestnicząc w konferencjach naukowych i uroczystościach Dnia Hutnika. Jego droga zawodowa pokazuje, jak ważne było dla niego połączenie wiedzy, praktyki i odpowiedzialności za przemysł.
Huta „Jedność” należy już do historii Siemianowic, ale pamięć o ludziach, którzy ją tworzyli, pozostaje żywa. Profesor Janusz Łuksza kończy swoje wspomnienie słowami: „Augustyn był hutnikiem z wykształcenia, a także z krwi i kości. ale najważniejsze jest to, iż był wspaniałym człowiekiem”.
Henryk Falkus – samorządowiec, harcerz i przyjaciel
Henryk Falkus przez lata współtworzył życie Siemianowic Śląskich. Z wykształcenia był metalurgiem, pracował jako nauczyciel akademicki Politechniki Śląskiej, później został przedsiębiorcą i samorządowcem. W latach 1994–1998 zasiadał w Radzie Miasta, następnie był członkiem zarządu miasta, a przez wiele lat, aż do śmierci, pełnił funkcję skarbnika miasta.
Jego życiorysu nie da się jednak opowiedzieć wyłącznie przez pryzmat kariery zawodowej i zajmowanych stanowisk. Od młodości ważne miejsce zajmowało w nim harcerstwo. Był instruktorem Siemianowickiego Hufca ZHP w stopniu harcmistrza. Pełnił m.in. funkcję drużynowego „Czarnej Trzynastki” oraz komendanta kręgów instruktorskich „Artykuł 611” i „Milówka”, był też członkiem Komendy Hufca i przewodniczącym Sądu Harcerskiego. Szczególnie bliska była mu baza obozowa siemianowickiego hufca w Rejowie.
O tym, jakim był człowiekiem, wiele mówi wspomnienie Artura Garbasa „Henryk Falkus jakiego znałem”, opublikowane w „Siemianowickim Roczniku Muzealnym”. Autor poznał go w pierwszej połowie lat 70., gdy sam założył harcerski mundur. Ich drogi połączyły się na dobre w 1988 roku, podczas obozu Hufca Siemianowice w Rejowie. Garbas przechodził wówczas trudny moment w życiu, a komendant obozu, Henryk Falkus, podał mu pomocną dłoń. Jak napisał później autor wspomnienia, nigdy jej nie wypuścił. Dodawał, iż Falkus pomaganie innym miał „w genach” i pomagał każdemu, kto o to poprosił.
Falkusa i Garbasa łączyło również zamiłowanie do historii i kolekcjonerstwa. Falkus gromadził przede wszystkim krzyże harcerskie i odznaczenia. Początek kolekcji dał podarunek od przyjaciela – krzyż, który wcześniej należał do żołnierza Armii gen. Andersa i przeszedł z nim szlak bojowy przez Bliski Wschód aż po Włochy i Monte Cassino. Z czasem zbiór rozrósł się do kilkuset przedmiotów, z których każdy miał własną historię. Falkus organizował wystawy i chętnie dzielił się wiedzą.
Jego zaangażowanie nie kończyło się na harcerstwie i kolekcjonerstwie. Wspólnie z przyjaciółmi działał na rzecz odnowienia historycznych pomników w mieście. Wspierał też Muzeum Miejskie, pomagając w realizacji wystaw stałych i czasowych. Historyk Zdzisław Janeczek, autor wielu prac o dziejach miasta, podkreśla we wspomnieniu, iż Falkus jako skarbnik miasta wspierał muzealne przedsięwzięcia, a jedną z jego ostatnich inicjatyw była pomoc przy zakupie i ekspozycji kolekcji lamp górniczych.
Henryk Falkus zmarł 14 listopada 2020 roku, w tym roku mija więc szósta rocznica jego śmierci. Zapamiętaliśmy go jako człowieka pogodnego, życzliwego, pełnego humoru i gotowego do pomocy. Pamięć o nim utrwala pomnik-rzeźba na cmentarzu parafii św. Antoniego. Ślad pozostawił nie tylko w samorządzie, ale także w środowisku harcerskim i muzealnym oraz wśród wszystkich, którzy mieli szczęście go poznać.
Jan „Kyks” Skrzek – blues z górnośląską duszą
Są artyści, których twórczość trudno oddzielić od miejsca, z którego pochodzą. Tak było w przypadku Jana „Kyksa” Skrzeka – muzyka, kompozytora i jednego z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli śląskiego bluesa. Urodzony w Siemianowicach Śląskich, przez całe życie pozostał mocno związany z Górnym Śląskiem, a swoje doświadczenia, obserwacje i przywiązanie do rodzinnego regionu potrafił przekładać na muzykę.
Urodził się 21 listopada 1953 roku jako młodszy brat Józefa Skrzeka – wybitnego multiinstrumentalisty, kompozytora i jednego z czołowych przedstawicieli polskiego rocka progresywnego i elektronicznego. Bracia współpracowali także artystycznie, choć każdy wybrał własną drogę muzyczną.
W rodzinnej historii Skrzeków ważne miejsce zajmuje także ich stryj, również Józef Skrzek – harcmistrz, nauczyciel i działacz harcerski, który w czasie okupacji działał w konspiracji. Został zamordowany przez hitlerowców 3 grudnia 1941 roku w Bytkowie, w tym samym miejscu, w którym wcześniej stracono harcmistrza Pawła Wójcika. Dziś obu upamiętnia pomnik na placu Skrzeka i Wójcika.
Kyks grał na harmonijce ustnej i fortepianie, śpiewał i komponował. Był samoukiem, a jego muzyka wyróżniała się autentycznością i silnym zakorzenieniem w śląskiej codzienności. W swoich utworach opowiadał o ludziach, miejscach i doświadczeniach regionu. Do najbardziej znanych należą „O mój Śląsku”, „Sztajger” i „Modlitwa bluesmana w pociągu”.
Artystyczną drogę rozpoczynał w zespołach bluesowych i jazz-rockowych. Występował m.in. z grupą Rak, współpracował z bratem Józefem, uczestniczył w nagraniach SBB i koncertował na wielu festiwalach bluesowych. W 2003 roku współtworzył Śląską Grupę Bluesową, wyrosłą z zespołu Bezdomne Psy, i do końca życia pozostawał jej liderem.
Jan „Kyks” Skrzek zmarł 29 stycznia 2015 roku. Jego muzyka wciąż żyje w kulturalnym życiu regionu, a w Siemianowicach pamięć o artyście podtrzymuje Michałkowickie Bluesowanie imienia Jana „Kyksa” Skrzeka, organizowane w SCK Park Tradycji.
Zostawił po sobie utwory, które są czymś więcej niż muzycznym zapisem epoki – opowieścią o Śląsku widzianym oczami człowieka, który znał go od podszewki i nigdy nie ukrywał, skąd pochodzi.
