WSZYSCY POD JEDNYM NAMIOTEM - DOSTĘPNOŚĆ W SZTUCE CYRKOWEJ

Zachęcam do przeczytania tekstu mojej prezentacji, która została przedstawiona 8 stycznia podczas międzynarodowej konferencji w ramach 16 Festiwalu Sztuki Cyrkowej w Budapeszcie.

English Title: "All under one tent: Accessibility in circus arts"

Polski tytuł: "Wszyscy pod jednym namiotem - dostępność w sztuce cyrkowej"

Na wstępie chciałem serdecznie podziękować organizatorom, za zaproszenie mnie na tą konferencję.

Wybrałem temat związany z równością i integracją publiczności w cyrkach, oraz dostępnością sztuki cyrkowej dla osób niepełnosprawnych. Mam doświadczenie w opiece nad osobami niepełnosprawnymi, więc temat jest mi bardzo bliski. Pozwolą Państwo, iż skupię się bardziej na swoim doświadczeniu oraz w dużej części na przykładach z Polski ponieważ najczęściej odwiedzam cyrki w swoim kraju. Myślę jednak, iż dużych różnic w innych państwach naszej części Europy nie ma.

Część I Cyrk bez barier - dostępność dla osób niepełnosprawnych

Zgodzimy się wszyscy, iż sztuka cyrkowa ma łączyć wszystkich niezależnie od kraju pochodzenia, płci, wieku, koloru skóry, religii, czy też właśnie osoby o różnych potrzebach fizycznych i psychicznych.

Często wśród publiczności w cyrkach są osoby niepełnosprawne. Są to osoby na wózkach inwalidzkich, z protezami nóg, rąk, osoby głuchonieme, czy osoby z zespołem downa, autyzmem. Pracownicy cyrków nie zawsze w pierwszej chwili mogą zauważyć, iż są to osoby niepełnosprawne, choćby osoby autystyczne, głuchonieme, czy z protezą ręki. Cyrk jako instytucja przede wszystkim nie powinien stwarzać barier dla takich osób, wręcz przeciwnie, powinien być dla nich jak najszerzej otwarty. Z tego co wiem i zauważyłem osoby niepełnosprawne są bardzo miło przyjmowane w cyrkach. Sam wielokrotnie odwiedzałem cyrk z osobami niepełnosprawnymi. Nie spotkałem się z sytuacją, żeby pracownicy cyrku nie pomogli w wejściu pod namiot, w znalezieniu odpowiedniego miejsca na widowni etc. W Polsce osoby niepełnosprawne mogą liczyć zwykle na darmowy wstęp do cyrku, choćby gdy nie ma tej informacji w oficjalnym cenniku, ale pracownicy, czy dyrekcje zawsze są gotowi na ten miły gest i osoby niepełnosprawne, a choćby ich opiekunowie mają wstęp bezpłatny. Czasami jest to połowa ceny biletu. W cyrkach nie jest też wymagane pokazywanie dokumentów, legitymacji, iż jest się osobą niepełnosprawną. Jednak zawsze są wyjątki w regule i niestety nie zawsze, i nie wszędzie jest idealnie.

Kilka miesięcy temu czytałem artykuł o jednym przypadku z USA, gdzie do jednego z cyrków osoba niepełnosprawna na wózku inwalidzkim nie została wpuszczona bez problemu. Okazało się, iż ten niepełnosprawny mężczyzna musiał wracać do domu po dokumenty lekarskie i zaświadczenie, iż jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji i dopiero wtedy został z rodziną wpuszczony pod namiot. Podobne dokumenty były wymagane od opiekunki, by ta dostała zniżkę. Nie była to ich pierwsza wizyta w cyrku, więc był to dla nich szok. To nie był koniec nieprzyjemności. Obsługa cyrku postawiła go na wózku daleko od rodziny i opiekunki, dopiero po stanowczej interwencji udało się, by siedzieli pod cyrkowym namiotem obok siebie. Od obsługi cyrku wcześniej usłyszeli, iż że gdyby Jimmy nie poruszał się na wózku inwalidzkim, cała grupa mogłaby usiąść razem, bez zadawania pytań. Towarzystwo drugiej osoby jest potrzebne, w takich sytuacjach. Oczywiście takie sytuacje są bardzo rzadko, ale jak widać w XXI wieku w cywilizowanych państwach przez cały czas są przypadki związane z dyskryminacją osób niepełnosprawnych.

Cyrki często goszczą pod swoimi namiotami grupy osób niepełnosprawnych: zarówno dorosłych, ale też dzieci i młodzież. Dla takich grup wstęp też często jest darmowy, lub za symboliczną opłatą. W Polskich, ale i europejskich cyrkach wielokrotnie w trakcie sezonu wśród publiczności są grupy dzieci z domów dziecka, lub wspomniane grupy dzieci z różnymi niepełnosprawnościami – czasami otrzymują od dyrekcji dodatkowo popcorn, napoje i inne upominki. Te piękne gesty ukazują dobrą stronę cyrków, dzięki czemu cyrk jako instytucja kultury zyskuje w oczach społeczeństwa. Cyrki często uczestniczą w akcjach charytatywnych, po wybuchu wojny na Ukrainie w 2022 roku, ukraińskie dzieci z rodzinami były także zapraszane na widowiska cyrkowe, także za darmo.

W niektórych cyrkach w Europie dla osób na wózkach inwalidzkich barierą są schody, które prowadzą na widownię. Jest to wówczas spory problem, którego nie zawsze da się uniknąć. Teren na którym rozstawia się cyrk, też nie zawsze jest dostosowany dla osób niepełnosprawnych, choćby przy największych staraniach organizacyjnych – ale tutaj wina nie zawsze leży po stronie cyrku. Z tego co doświadczyłem cyrki dają osobom niepełnosprawnym miejsca najbliżej areny, choćby gdy nie ma przygotowanych dla nich miejsc specjalnych, to cyrki dbają by taka osoba mogła obejrzeć spektakl w jak najbardziej komfortowych warunkach. Problemem często są toalety, które w większości cyrków nie są dostosowane dla osób niepełnosprawnych. Są schody, brak poręczy.

Oczywiście infrastruktura taka to dodatkowy koszt dla cyrków i większa ilość pracy przy podróżach z miasta do miasta, rozstawianiu i składaniu dodatkowych elementów, ale z drugiej strony warto byłoby choć częściowo zniwelować ten problem.

Cyrk to miejsce, które niestety nie jest odpowiednie dla wszystkich. Osoby wrażliwe na skumulowane dźwięki i światła, często ze spektrum autyzmu nie mogą spokojnie zobaczyć na żywo widowiska cyrkowego. Dziś w dużych miastach supermarketach i innych miejscach są tworzone „godziny ciszy” dla takich osób. To idealne rozwiązanie z uszanowaniem tej grupy osób niepełnosprawnych. Jednak w cyrku ciężko wyobrazić sobie takie rozwiązanie. Mimo wszystko sztuka cyrkowa nie musi być tylko pod namiotem.

Są imprezy, festyny w miastach, gdzie cyrkowe pokazy są organizowane na ulicy i to już częściowo łagodzi stres i nerwowe reakcje dla tych osób.

Część II - ZAJĘCIA CYRKOWE JAKO ROZWÓJ DLA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

Według najnowszych badań pedagogiki cyrku, i artykułów naukowych z którymi miałem okazję się zapoznać na stronach internetowych Uniwersytetu Gdańskiego sztuka cyrkowa, a adekwatnie zajęcia organizowane dla osób niepełnosprawnych w tym dzieci i młodzież ma bardzo pozytywny wpływ na rozwój koordynacji, koncentracji i integrację poprzez gry ruchowe, żonglerkę i balansowanie. W ostatnich latach takie zajęcia odbyły się między innymi w Centrum Sztuki Włączającej w Warszawie (lipiec 2024). Na terenie Państwowej Szkoły Sztuki Cyrkowej w Julinku pod Warszawą działa Julinek Park, który organizuje różnego rodzaju eventy o tematyce cyrkowej. Jednym z nich była akcja: „Cyrk łączy pokolenia” (lipiec 2025) to wydarzenie, które w nowoczesny i angażujący sposób pokazuje, jak sztuka może budować relacje, przełamywać bariery i inspirować kolejne pokolenia. To spotkanie tradycji z innowacją, dostępności z ekspresją artystyczną, edukacji z rozrywką. Warsztaty oraz spektakl były tłumaczone na Polski Język Migowy, co pozwoli na pełne uczestnictwo osób głuchych i niedosłyszących. Zajęcia z wykorzystaniem rekwizytów zostały poprowadzone z myślą o dzieciach, seniorach orazosobach z niepełnosprawnościami sensorycznymi i/lub ruchowymi.

W Polsce istnieje wiele instytucji, które opierają swoją działalność na socjoterapii oraz rehabilitacji osób niepełnosprawnych z wykorzystaniem sztuki cyrkowej. Jedną z nich jest istniejąca od 1998 roku w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii Nr 6 w Warszawie, prowadzona przez Panią Annę Adamczyk. Członkowie grupy Circus to głównie wychowankowie i absolwenci ośrodka. Grupa liczy aktualnie około 25 członków a przewinęło się przez nią ponad 250 młodych ludzi. Jest jedną z najstarszych tego rodzaju grup w kraju. Jest w niej trenowana: akrobatyka, żonglerka: piłkami, obręczami, chustkami, maczugami, diabolo, wirujące talerze, kije, kiwido, devil- stick, ekwilibrystyka: rola – bola, kula i wesoła klaunada. W programie tej szkoły jest też jazda na monocyklu, chodzenie na szczudłach i snack linie. Występy grupy zachwycają dzieci, młodzież i dorosłych. Oprócz pokazów młodzi cyrkowcy z tej instytucji wprowadzają swoich widzów w tajniki tej sztuki. Grupa ma na swoim koncie liczne prezentacje artystyczne, warsztaty w kraju i zagranicą.

Podczas spektaklu cyrkowego wielokrotnie obserwowałem artystów cyrkowych, najczęściej clowni, którzy nie pomijają osób niepełnosprawnych, przywitają się z nimi, uśmiechną się do nich, czy wybiorą do udziału w repryzie. To jest piękne! To jest ta równość dla wszystkich osób z publiczności. Nie trzeba się bać osób niepełnosprawnych, one często potrafię dać więcej euforii artystom niż pełnosprawni widzowie. Reakcje osób z zespołem Downa czy Aspergera są szczere, oni potrafią docenić umiejętności artystów bardziej niż zdrowi ludzie, albo i nie, a ich reakcje jako publiczności są bardziej żywiołowe.

Nie raz to widziałem na żywo i to naprawdę dawało mi poczucie jaki cyrk jest wspaniały, gdy każdy może czerpać z niego tyle radości.

Sztuka cyrkowa, czy ogólnie wydarzenia kulturalne dla osób z różnymi niepełnosprawnościami są często o wiele większym wydarzeniem, niż dla zdrowych ludzi. Sztuka Cyrkowa daje im ogromną radość, osoby te rzadziej korzystają z takich rozrywek, a wyjście z domu i to jeszcze na takie wydarzenie, które daje masę pozytywnych bodźców – to rzecz bezcenna. Gdy dodać szacunek i gościnność w cyrku, dla osób niepełnosprawnych to naprawdę sprawia, iż cyrk jest dla nich wyjątkowy.

CZĘŚĆ III DOSTĘPNOŚĆ SZTUKI CYRKOWEJ W EUROPIE ŚRODKOWEJ

Jak wygląda dostępność sztuki cyrkowej dla mieszkańców Europy środkowej? W niemal wszystkich państwach Europy środkowej cyrki są powszechną formą kultury i rozrywki. W małych miastach i na wioskach często to jedyna możliwość obcowania ze sztuką. Nie ma tam teatru, kina, opery, filharmonii, ale od czasu do czasy przyjedzie cyrk. Tak było 100 lat temu, 30 lat temu i tak jest dzisiaj. Cyrki nie są tak tłumnie odwiedzane jak jeszcze 20,30, 40 lat temu, ale to przez cały czas jedna z najpopularniejszych form rozrywki dla społeczeństwa.

Moim zdaniem nie ma w naszej części Europy większego problemu z dostępnością sztuki cyrkowej na żywo dla mieszkańców zarówno dużych miast, małych miast, a choćby wiosek, w których goszczą małe rodzinne cyrki.

Cyrk jest dla wszystkich. W Polsce, Czechach, Węgrzech, na Słowacji i innych państwach naszego regionu do cyrków chodzą rodziny z dziećmi, grupy znajomych, młodzież, emeryci. Są spektakle odpowiednie dla wszystkich, ale co raz częściej pojawiają się spektakle dla starszych grup wiekowych 12+, 16 + jak Horror Circus (czeski cyrk Ohana).

Publiczność zawsze jest traktowana przez pracowników cyrku oraz artystów tak samo niezależnie od płci, wieku, koloru skóry, narodowości. Przynajmniej ja nie słyszałem, ani nie widziałem przypadku dyskryminacji kogokolwiek z publiczności. Zauważyłem w ostatnich latach rosnący trend pojawiania się cyrkowych akcentów podczas różnego rodzaju festynów, imprez masowych. Niektóre z imprez organizowanych w miastach, lub przez prywatne firmy są w całości oparte o tematyce cyrkowej, lub jest to tylko jedna z wielu dodatkowych atrakcji. Nie mniej jednak jest to zawsze mniejsza, lub większa promocja sztuki cyrkowej, niekoniecznie tej pod namiotem.

W ostatnich latach w Polsce pojawił się problem nie z dostępnością do sztuki cyrkowej, ale z jej reklamą. W wielu miastach wprowadzane są ustawy krajobrazowe, które zakazują wieszania plakatów, banerów w miastach. Reklama cyrków jest mniej widoczna, zostaje Internet i lokalne media, czasami szkoły i przedszkola. Jest to duży problem ponieważ brak reklamy to też brak informacji o tym, iż w mieście jest cyrk. Zwłaszcza, iż w Polsce cyrki stoją jeden lub dwa dni w jednym mieście. Oczywiste jest to, iż cyrk, który stoi tydzień lub dłużej jest reklamą sam w sobie.

Oprócz reklamy widowisk w Internecie, od kilku lat wygodniej i szybciej można zakupić bilety do cyrków w Polsce. Większość z nich prowadzi sprzedaż biletów online, na różnych stronach internetowych. Moim zdaniem to duże ułatwienie, także jeżeli chodzi o dostępność sztuki cyrkowej, ponieważ wcześniej można sobie zaplanować wizytę w cyrku, wybrać miejsca i nie tracić czasu w kolejce do kasy, by po 20-30 minutach dowiedzieć się, iż biletów już nie ma – zwłaszcza na te najlepsze miejsca. Sprzedaż biletów przez Internet stała się bardziej popularna po pandemii Covid-19, choć w wielu państwach jest to częste, to np. w Czechach choćby największy cyrk Humberto ma tylko tradycyjną sprzedaż biletów w kasie cyrku. Co dziś dla wielu młodych ludzi nie jest dobre, wolą kupować bilety na różne wydarzenia przez Internet.

Na prośbę organizatorów ostatni fragment mojej prezentacji miał dotyczyć mojej osoby, miałem napisać kilka słów o swojej pasji i swoim blogu, ale tutaj już pozwolę sobie tą część pominąć.

Poniżej źródła, z których korzystałem.

Źródła:

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/niepelnosprawnosc/article/download/7348/6538/11218

https://www.shieldsgazette.com/news/i-was-humiliated-and-isolated-by-a-circus-in-south-shields-because-of-my-disability-5132888

https://centrum.niepelnosprawni.pl/kultura/warszawa-familijne-warsztaty-cyrkowe-w-centrum-sztuki-wlaczajacej

https://www.stowarzyszenierkik.pl/aktualnosci/cyrk-laczy-pokolenia-juz-w-lipcu-w-julinekpark#:~:text=Warsztaty%20%E2%80%9ECyrk%20%C5%82%C4%85czy%20pokolenia%E2%80%9D%20z%20Fundacj%C4%85%20O%C5%9Bmiornice,mieli%20okazj%C4%99%20poprawi%C4%87%20koordynacj%C4%99%20i%20koncentracj%C4%99%2C%20czerpi%C4%85c

https://mos6.eduwarszawa.pl/cyrk