Rozwój Polski w ciągu trzech i pół dekady od otrząsnięcia się z komunizmu był oszałamiający.
W 2025 r. jej PKB przekroczył 1 bilion dolarów, wyprzedzając Szwajcarię i dołączając do 20 największych gospodarek świata. Miary poziomu życia pokazują, iż Polska dogoniła, a w niektórych przypadkach wyprzedziła państwa członkowskie UE o dłuższej pozycji, takie jak Grecja, Portugalia i Hiszpania.
Polskie firmy – takie jak firma logistyczna InPost i gigant energetyczny Orlen – rozszerzają swoją działalność na całą Europę.
W ciągu ostatnich 35 lat Polska stała się niekwestionowanym europejskim mistrzem wzrostu.
W pierwszej części nowego cyklu artykułów i podcastów pt. @AlicjaPtak4 bada przyczyny szybkiego rozwoju gospodarczego Polski i zagrożenia, jakie mogą nas spotkać https://t.co/bW3bnV7Ozn
Jednak obszarem, który nie dotrzymuje kroku, jest filantropia, w której Polska pozostaje w tyle za swoimi zachodnimi odpowiednikami, a choćby niektórymi innymi krajami swojego regionu.
Jednym z powodów jest traumatyczna historia Polski ostatnich 250 lat, w czasie których kraj był wielokrotnie najeżdżany, okupowany i dzielony.
Tylko podczas II wojny światowej zginęło około 17% ludności (więcej niż w jakimkolwiek innym kraju), znacznie więcej uciekło, a fizyczne, kulturowe i intelektualne dziedzictwo Polski zostało splądrowane i zniszczone na niewyobrażalną skalę. Naziści i Sowieci atakowali zwłaszcza polskie elity.
Po wojnie Polska znalazła się pod dziesięcioleciami narzuconych przez Moskwę rządów komunistycznych. Dopiero po zakończeniu tej sprawy w 1989 r. możliwe stało się w pełni gromadzenie bogactwa i przekazywanie go między pokoleniami – gromadzenie w ten sposób zasobów i zdolności niezbędnych do prowadzenia filantropii osobistej – a także umożliwienie prywatnym przedsiębiorstwom rozwijania i zakładania broni filantropijnej.
Żadne polskie miasto nie ucierpiało podczas II wojny światowej tak bardzo, jak Jasło, gdzie 97% zabudowy zostało zniszczone przez niemieckich okupantów.
„Polacy powinni wiedzieć, iż nigdy nie wrócą” – powiedział nazistowski administrator Jasła. Ale tak zrobili i odbudowali swoje domy z ruin https://t.co/pgOKoRXicC
Jednak trudna przeszłość Polski stworzyła także „wyjątkowy, głęboko zakorzeniony etos solidarności” – mówi Grzegorz Kotowski (na zdjęciu u góry, po lewej), członek zarządu Fundacji Rodziny Staraków, organizacji filantropijnej założonej w 2008 roku przez Jerzego Staraka, w tej chwili drugiego najbogatszego człowieka w Polsce według corocznego rankingu przeprowadzonego przez Forbesa.
„Nasza historia – zwłaszcza doświadczenia komunizmu i ograniczonego zaufania do instytucji publicznych – sprawiła, iż pomoc rozwijała się przede wszystkim oddolnie” – zauważa, podając jako przykład bezprecedensową falę wsparcia udzielonego ukraińskim uchodźcom w 2022 r., obejmującą przyjęcie w domach prywatnych około 1,5 mln osób.
„Ta pomoc była natychmiastowa i empatyczna – udzielona jeszcze zanim zostały ustalone jakiekolwiek procedury. To doświadczenie pokazało światu coś bardzo ważnego: Polacy to społeczeństwo, które nie tylko wie, jak pomagać, ale robi to spontanicznie, hojnie i z głębokim poczuciem odpowiedzialności.”
Około 77% Polaków zaangażowało się w pomoc uchodźcom z Ukrainy, wydając na ten cel z własnej kieszeni około 2 miliardy euro – wynika z nowego badania @PIE_NET_PL znalazł https://t.co/xWu8JWNMui
Obok Fundacji Rodziny Staraków pionierem instytucjonalizacji tego ducha filantropii jest Fundacja EFC, założona w 2009 roku dzięki dotacji Andrzeja Czerneckiego, który dorobił się fortuny na produkcji wyrobów medycznych i przed śmiercią w 2012 roku znajdował się na 60. miejscu w rankingu najbogatszych ludzi w Polsce.
EFC skupiała się głównie na projektach edukacyjnych, inspirowanych historią ojca Andrzeja, Romana Czerneckiego, nauczyciela, który w czasie okupacji niemieckiej zakładał i prowadził podziemne szkoły, a następnie po wojnie zabiegał o wprowadzenie wysokiej jakości nauczania na obszarach wiejskich, niezależnego od nowych władz komunistycznych.
Pierwszym dużym programem fundacji – i przez cały czas jej flagową inicjatywą – jest uruchomiony w 2009 roku program stypendialny Horyzonty (Horyzonty), który w tej chwili jest prowadzony w partnerstwie i przy wiodącym wsparciu finansowym Fundacji Rodziny Staraków.
W duchu twórczości Romana Czerneckiego ma na celu umożliwienie utalentowanej młodzieży z małych miast i wsi uczęszczania do najlepszych szkół. Oprócz zapewnienia środków finansowych, stypendia mają także na celu oferowanie innych form wsparcia, które pomogą beneficjentom odkrywać i rozwijać swoje zainteresowania, w tym spotkania z inspirującymi postaciami, wycieczki i warsztaty. Od chwili jego uruchomienia z programu skorzystało ponad 1000 uczniów.
Igor Czernecki i Jerzy Starak (w środku) wraz z niektórymi stypendystami Horyzontów oferowanych przez ich fundacje
Fundacja pod przewodnictwem syna Andrzeja, Igora Czerneckiego, od 2024 roku rozszerzyła swoje działania także o wspieranie organizacji o szerzej rozumianych celach edukacyjnych, w tym edukacji obywatelskiej (np. Fundacja Powszechne Czytanie, która promuje czytelnictwo jako dobro publiczne), edukacji kulturalnej (np. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie) i edukacji humanistycznej (np. Przeglądu Politycznegoczasopismo promujące rozpowszechnianie i dyskusję nad pomysłami).
Wyjaśniając motywację działania fundacji, Igor Czernecki twierdzi, iż „odpowiedzialność spoczywa na tych, którzy przez ostatnie 35 lat najwięcej skorzystali… aby przyszłe pokolenia mogły korzystać z dobrodziejstw liberalnej demokracji”.
Igor Czernecki na spotkaniu stypendystów Fundacji EFC
EFC w części swojej działalności współpracowała z Fundacją Rodziny Staraków, m.in. wspólnie prowadząc program stypendialny Horyzonty, w ramach którego w tej chwili przyznawanych jest 200 stypendiów rocznie.
Tymczasem Fundacja Rodziny Staraków oferuje własne programy wspierania sztuki, w tym stypendia dla nauczycieli i uczniów plastyki za pośrednictwem działu edukacji Spectra EDU, fundusze dla twórców oraz utworzenie Spectra Art Space – miejsca goszczącego i promującego polskich artystów.
„Osoby i podmioty posiadające odpowiednie zasoby ponoszą odpowiedzialność za rozwój filantropii poprzez poszukiwanie i wdrażanie długoterminowych, systemowych rozwiązań, przynoszących trwałe rezultaty dla rozwoju społeczeństwa” – mówi Jerzy Starak.
„Chcemy, aby filantropia była nie tylko odpowiedzią na doraźne kryzysy, ale także stała się trwałym elementem funkcjonowania społeczeństwa.”
Aktualna wystawa, ŚWIATŁO. Praktyki odpornościtrwa do końca maja 2026 r., a wstęp jest bezpłatny w Spectra Art Space Fundacji Rodziny Staraków.
EFC i Fundacja Rodziny Staraków aktywnie działają na rzecz zwiększenia filantropii w Polsce i regionie. Obejmowało to utworzenie w 2022 r. Philanthropy for Impact (PFI), wspólnoty rodzin i organizacji filantropijnych, których celem jest ochrona instytucji demokratycznych i społeczeństwa obywatelskiego w Europie Środkowo-Wschodniej.
Prowadzą także program edukacyjny dla obecnych i przyszłych filantropów. Dotychczas 27 uczestników tworzy w tej chwili nieformalną sieć, wymieniającą doświadczenia z własnych inicjatyw i angażującą się w projekty PFI.
PFI zbudowało także relacje z szeroką gamą organizacji w regionie, w tym z grupami biznesowymi, fundacjami rodzinnymi, organizacjami charytatywnymi, uczelniami i organami państwowymi.
Zeszłoroczna wizyta studyjna PFI miała odbyć się w Kijowie, a jej celem było pogłębienie wiedzy na temat tego, w jaki sposób filantropia może wspierać odnowę gospodarczą i odporność oraz wzmocnienie więzi z ukraińskimi filantropami. Jednak w noc poprzedzającą wyjazd ich delegacji około 20 rosyjskich dronów wleciało w polską przestrzeń powietrzną, dokonując bezprecedensowego naruszenia, co zmusiło do odwołania lotu ze względów bezpieczeństwa.
Kotowski, członek zarządu Fundacji Rodziny Staraków, twierdzi, iż „absolutnie” widzi, jak rozwija się w Polsce kultura filantropii – „i to w tempie napawającym optymizmem”.
„Widzimy nie tylko utrzymujący się wysoki poziom wsparcia indywidualnego, ale także rosnące zaangażowanie w fundacje i stowarzyszenia” – zauważa. „To istotny krok w kierunku profesjonalizacji i dojrzewania polskiej filantropii”.
„Filantropia przynosi wymierne korzyści całemu krajowi – wyrównywanie szans, zapobieganie wykluczeniu, wspieranie talentów przekłada się na bezpieczniejsze, stabilniejsze i lepiej wykształcone społeczeństwo. To nie jest wydatek, to długoterminowa inwestycja w rozwój kraju.”
