Leo Baeck. Rabin, który rozsławił Opole w świecie

Leo Baeck urodził się 23 maja 1873 roku w Lesznie. Tam uczył się w gimnazjum założonym przez słynnego Amosa Komeńskiego. Po maturze – w 1891 roku – wyjechał do Wrocławia. Studiował na uniwersytecie, a także w Żydowskim Seminarium Teologicznym.

Kiedy trzy lata później przenosi się do Berlina jest już wszechstronnie wykształcony. Czyta i tłumaczy z hebrajskiego, aramejskiego, jidysz, greki, łaciny i angielskiego. W roku akademickim 1896/1897 uzyskał certyfikat rabiniczny. Podsumowaniem studiów uniwersyteckich był doktorat poświęcony pierwszym wpływom filozofii Barucha Spinozy na Niemcy.

Leo Baeck i Opole. Nowy rabin w nowej synagodze

Tak przygotowany 24-letni rabin Leo Baeck przyjeżdża do Opola. Mieszka przy Gartenstrasse (obecnie Sienkiewicza) 34. O tym fakcie niedługo będzie przypominać pamiątkowa tablica na ścianie budynku. Był najmłodszym kandydatem do stanowiska rabina. Wygrał konkurs po błyskotliwym wykładzie o Spinozie i poprowadzonym „na próbę” nabożeństwie.

W Opolu założył rodzinę, żeniąc się w 1899 roku z Natalie Hamburger, wnuczką długoletniego rabina Adolfa Wienera. Rok później państwu Baeckom urodziła się córeczka Ruth. Do wynoszącej 3 tysiące marek pensji rabina dorabiał, ucząc religii mojżeszowej i hebrajskiego w Królewskim Gimnazjum „na górce”. Miał opinię znakomitego nauczyciela, na którego lekcje czekało się z niecierpliwością.

Zaangażowany w wiele aktywności w mieście gwałtownie zyskał duży autorytet nie tylko wśród swoich rodaków. Nie wyrzekając się żydowskiej tożsamości, zachowywał dobre przyjazne relacje z władzami miasta i z duchownymi katolickimi i ewangelickimi. Spotykał się z nimi regularnie. Rokrocznie w styczniu był zapraszany, obok duchownych katolickich i ewangelickich, do komitetu, który organizował bal z okazji urodzin cesarza Wilhelma II.

Postać Leo Baecka w Opolu związana jest nierozerwalnie z rozpoczęciem funkcjonowania nowej synagogi. Konkurs na projekt wygrał w roku 1893 architekt Felix Henry z Wrocławia. Stanęła na parceli po garbarni Christopha przy dzisiejszej ulicy Piastowskiej (wówczas Hafenstrasse). Wiosną 1895 roku fundamenty były gotowe. 27 kwietnia rabin Adolf Wiener uroczyście wmurował w nie kamień węgielny. W maju 1897 roku w nowej synagodze zainstalowano organy. Datę desakralizacji starej świątyni wyznaczono na 21 czerwca. Uroczyste poświęcenie (Einweihungsfeier) odbyło się dzień później.

Przebieg tamtych historycznych dla Opola i miejscowej żydowskiej społeczności wydarzeń opisał dokładnie dr Maciej Borkowski.

Ostatnie nabożeństwo w starej świątyni (przy ulicy Szpitalnej) odprawił były opolski rabin Hermann Vogelstein, który na tę uroczystość przyjechał specjalnie z Królewca. Po zakończeniu nabożeństwa z szafy ołtarzowej (Aron ha Kodesz) wyjęto zgodnie z obyczajem osiem zwojów Tory i wraz z innym sprzętem liturgicznym przewieziono je uroczyście ośmioma dorożkami do nowej synagogi.

Następnego dnia, 22 czerwca, uczestnicy uroczystości zgromadzili się o godzinie 15.30 w sali restauracji Eiskeller, by w uroczystym pochodzie udać się do nowej synagogi. Przed wejściem okolicznościowy wiersz wyrecytowała panna Pringsheim. Wręczyła też klucz architektowi Felixowi Henry’emu. Ten przekazał go przedstawicielowi władz rejencji opolskiej Robertowi von Heydebrand und der Lasa, a ten nowemu rabinowi opolskiemu Leo Baeckowi. Rabin otworzył drzwi synagogi, wypowiadając słowa „Oto otwieram cię, o poświęcona bramo, dla pobożnych wiernych”. Wszedł do wnętrza świątyni, a za nim jego poprzednik Herman Vogelstein, kaznodzieja Ellguther z Nysy, a także członkowie władz gminy żydowskiej, władz miejskich i państwowych oraz goście honorowi.

Rabin Baeck odmówił modlitwę konsekracyjną i zapalił wieczną lampkę. Pochód ze zwojami Tory uświetnił synagogalny chór pod kierunkiem nauczyciela Adolfa Lewina. Po odmówienia przez rabina Baecka modlitwy za cesarza i ojczyznę zwoje Tory umieszczono w szafie ołtarzowej. Rabin wygłosił uroczyste kazanie.

Nowa synagoga z 600 miejscami – po 300 dla mężczyzn i kobiet (w Opolu mieszkało wówczas 733 Żydów) i świetną akustyką została uznana powszechnie za ozdobę miasta. Tego, iż zostanie spalona w czasie Nocy Kryształowej, a wiosną 1939 nie będzie po niej śladu, nikt nie mógł wówczas przewidzieć.

Leo Baeck wprowadził w opolskiej świątyni dwujęzyczne hebrajsko-niemieckie modlitewniki, a także, zorientowawszy się, iż duża część opolskich Żydów nie zna choćby biernie języka hebrajskiego, odprawiał część nabożeństw w języku niemieckim. Za rabinatu Leo Baecka synagoga opolska była nie tylko miejscem modlitewnego skupienia. Rabin zezwalał na organizowanie w niej koncertów. Jako rabin opolski Leo Baeck mocno akcentował swój szacunek i lojalność wobec dynastii Hohenzollernów. Rokrocznie w styczniu, w dniu urodzin Wilhelma II odprawiano w synagodze uroczyste nabożeństwo.

Autor „Istoty judaizmu”

Motyw przeniesienia się opolskich Żydów pod przewodem Leo Baecka do nowej synagogi podkreślił podczas poniedziałkowej konferencji poświęconej 70. rocznicy śmierci Leo Baecka i 88. rocznicy Nocy Kryształowej jej organizator, ks. prof. Stanisław Rabiej.

– najważniejsze jest to, iż rabinat Baecka rozpoczął się jako akt przekazu – mówił w Sali Senatu UO ks. prof. Rabiej. – Tora się poruszała. Wspólnota się poruszała. Władza się poruszała. Pamięć się poruszała. Ten ruch był rytualizowany, a nie chaotyczny. Stare nie zostało odrzucone; zostało przeniesione. Właśnie to musi zrobić nowoczesny rabinat: zachować ciągłość poprzez interpretację jej w ruchu. Rabin staje się tym, który towarzyszy Torze przez progi.

– Nowoczesny rabinat w Opolu nie narodził się w próżni – podkreślał. – Wspólnota już nauczyła się sztuki samoorganizacji instytucjonalnej. Posiadała struktury administracyjne, sale szkolne, możliwości finansowe, osobowość prawną i ambicje obywatelskie. W XIX wieku Żydzi stali się trzecią wspólnotą religijną w Opolu po katolikach i protestantach. Ich waga demograficzna pozostała ograniczona, ale wpływ ekonomiczny i społeczny był znaczny. Źródła wielokrotnie podkreślają rozbieżność między liczbą a znaczeniem.

W Opolu miało miejsce jeszcze jedno istotne dla biografii Leo Baecka wydarzenie. Rabin z Opola, który był wybitnym teologiem judaistycznym, w 1905 roku wydał książkę „Istota judaizmu”. Była to jego polemiczna odpowiedź na dzieło luterańskiego teologa Adolpha von Harnacka „Istota chrześcijaństwa”. W książce znalazła się informacja, iż jej autor jest rabinem z Opola. Był to dla stosunkowo niewielkiego miasta powód do dumy. Dzieło Baecka było wielokrotnie wznawiane, także po angielsku i po francusku.

– Pytanie, czym jest judaizm nie było tylko teoretyczne – mówił podczas wykładu ks. Rabiej. – Było praktyczne: Jak judaizm może pozostać wierny Torze, intelektualnie wiarygodny, etycznie uniwersalny i społecznie obecny we współczesnej Europie. (…) „Istota judaizmu” nie powstało po prostu w Opolu. Opole wyjaśnia jego kształt. Troskę o istotę i historię, podejrzliwość wobec dogmatu, nacisk na religię proroczą, uniwersalny horyzont etyczny oraz odmowę odcięcia judaizmu od odpowiedzialności światowej.

Leo Baeck a Opole – wyjazd

W 1907 roku Leo Baeck wyjechał z Opola i został rabinem Düsseldorfu.

Po pięciu latach pracy w tym mieście, w roku 1912, Baeck przeniósł się do Berlina. W stolicy Niemiec otrzymał rabinat oraz docenturę w berlińskiej uczelni rabinicznej, której był absolwentem.

Po wybuchu pierwszej wojny światowej został zmobilizowany i jako rabin armijny spędził cztery lata na froncie. Po powrocie latem 1918 roku podjął Baeck na nowo obowiązki rabina i nauczyciela. Zaczął się także angażować w działalność w stowarzyszeniach i organizacjach żydowskich – w roku 1922 został przewodniczącym Związku Rabinów Niemieckich, do którego należeli zarówno rabini ortodoksyjni jak i liberalni.

W roku 1924 został wielkim prezydentem najważniejszej niemieckiej loży żydowskiej Bnae Brith. Był też specjalistą do spraw żydowskich przy ministerstwie wyznań.

Na początku lat trzydziestych stał się Baeck niekwestionowanym liderem niemieckich Żydów. Był nim także formalnie. W 1933 roku został prezydentem Reprezentacji Żydów w Niemczech. Jako przywódca przyjechał jesienią 1933 roku do Opola. W wypełnionej gośćmi synagodze przedstawił swój punkt widzenia na sytuację niemieckich Żydów po dojściu Hitlera do władzy. W wypełnionej po brzegi synagodze przekonywał swoich rodaków, by mimo trudnej sytuacji nie zginali karku. I by starali się żyć na miarę możliwości normalnie.

Leo Baeck odmówił emigracji

Mimo propozycji Baeck zdecydowanie odmawiał wyjazdu na emigrację. Pozostał w Niemczech, mimo szykan i kilkakrotnego aresztowania. Decyzji o wyjeździe nie podjął choćby w roku 1937 po śmierci ukochanej żony.

„Co to znaczyło dla jego braci w Niemczech, złapanych w pułapkę i stojących w obliczu nieuchronnej śmierci, tego nie potrafią do końca zrozumieć ci, którym okoliczności zewnętrzne pozwalają żyć w bezpieczeństwie. Uważał za swój oczywisty obowiązek, aby pozostać i wytrwać w kraju bezlitosnych prześladowań, do samego końca zapewniając swym braciom wsparcie duchowe” – pisał o nim Albert Einstein.

28 stycznia 1943 roku został przewieziony do Theresienstadt w Protektoracie Czech i Moraw. Było ono połączeniem getta, obozu koncentracyjnego i przejściowego. Niemiecka propaganda przedstawiała Terezin jako modelowe getto.

Baeck pisał o tym miejscu: Jakie było pierwsze odczucie? (…) Odczucie zamknięcia. Część tego fortecznego miasta, ta lepsza i zdrowsza część, została wydzielona jako strefa SS. W przestrzeni, która wcześniej mogła pomieścić do trzech tysięcy osób, rozmieszczonych na modłę wojskową, ściśnięto razem w koszarach i pozostałych budynkach, jeden obok drugiego, blisko 45 tysięcy osób. Kiedy spadł śnieg lub deszcz tworzyło się głębokie, ciężkie błoto, które zdawało się rozszerzać z dnia na dzień. A zewsząd i wszędzie robactwo, potężne zastępy pełzających, skaczących i latających naprzeciw chodzących, siedzących i leżących. Głodni przeciwko głodującym – uporczywa walka obu stron trwała dniami i nocami. Miesiąc po miesiącu, rok po roku tak wyglądał świat. Masa wchłonęła jednostkę. Jednostka była uwięziona w tłumie, otoczona murami, kurzem i błotem, rojem owadów… i głodem, który zdawał się nie mieć końca. W obozie, w którym nigdy nie można było być samemu ze sobą.

Jako przewodniczący Rady Starszych mieszkał w nieco lepszych warunkach niż reszta więźniów i mógł liczyć na trochę lepsze jedzenie. Uniknął wywózki do obozu zagłady. Uratował też od deportacji urodzoną w 1925 roku wnuczkę Ruth. Ale i jego bliskich nie ominęły wojenne okrucieństwa. Ofiarami Holokaustu zostali jego siostrzenica i siostrzeniec. Trzy z czterech jego sióstr zmarły w Terezinie zanim on sam tam się znalazł. Czwarta umarła niedługo po jego przyjeździe. Życie w obozie zagłady straciło też dwóch jego braci.

Kadisz wiele razy dziennie

Leo Beack starał się pomagać współwięźniom jak potrafił i musiał to robić dobrze, skoro zasłużył sobie w obozie na miano świętego człowieka (mówił o tym na konferencji w Opolu poczdamski rabin Walter Homolka). przez cały czas posługiwał jako rabin. Rolę synagogi z konieczności pełniły piwnice i poddasza, bo tam odprawiał nabożeństwa. Odmawiał kadisz za zmarłych. Śmiertelność w obozie była tak wysoka, iż często powtarzał tę modlitwę wielokrotnie w ciągu dnia.

Dopełnieniem opolskiej konferencji o Leo Baecku był koncert śląskiej muzyki synagogalnej. Jedna z wykonanych pieśni pochodzi z 1892 roku. Jej autorem był Salomon Ludwig Ehrlich, kantor i kompozytor opolski. / Fot. KOG

W nieludzkich warunkach pozostał mędrcem i nauczycielem. Był żywym dowodem, iż także przy zbieraniu śmieci można dyskutować o Arystotelesie. Wygłosił w Theresienstadt 38 wykładów (łącznie w latach 1942-1945 ponad 500 wykładowców przemawiało tam blisko 2500 razy). Leo Baeck mówił zwykle o historii lub filozofii. Religie ludów prymitywnych, idea mesjańska, Talmud, żydowscy mistycy w średniowieczu, robotnik w nauczaniu żydowskim – to tylko niektóre z tematów, jakie podejmował. Opowiadał też o ważnych w dziejach ludzkości postaciach. M. in. o Platonie, Galileuszu, Kancie i Mojżeszu. Nie zabrakło wykładu o ulubionym Baruchu Spinozie.

Sprzeciwiał się otwartemu oporowi wobec Niemców. Był za to po wojnie krytykowany.

– Zamiarem gestapo było najprawdopodobniej natychmiastowe wymordowanie każdego, kto nie nadawał się do ciężkiej pracy. Zaś ci, którzy byli zdolni do pracy na rzecz niemieckiej machiny wojennej, koniec końców ginęli z głodu i niedostatku. Dręczyły mnie wówczas wyrzuty sumienia – czy nie skrócić cierpień osób przeznaczonych do transportów poprzez samozwańczą masakrę – przyznawał. – Czy umożliwić niektórym, choćby bardzo nielicznym, szanse na przeżycie? W końcu powiedziałem sobie: choćby jeżeli przeżyje tylko jedna osoba, to nie można jej poświęcić.

Kiedy skończyła się wojna, zamieszkał w Londynie. Tam opublikował swoją drugą wielką pracę „Ci ludzie Izraela”, którą częściowo napisał w obozie. Był przewodniczącym Światowego Związku Postępowego Judaizmu, wykładał w hebrajskim college’u w Cincinnati i kierował Radą Niemieckich Żydów w Anglii. Został pierwszym przewodniczącym utworzonej w 1955 roku międzynarodowej instytucji zajmującej się badaniem i przechowywaniem dziedzictwa niemieckojęzycznych Żydów w Europie, nazwanej Leo Baeck Institute. Działa nadal, ma siedziby w Londynie, Nowym Jorku i Jerozolimie. Jego imię nosi także wiele uczelni hebrajskich na całym świecie oraz asteroida 1000047 Leobaeck.

Pisząc ten tekst korzystałem m.in. z książki Macieja Borkowskiego „Gmina żydowska w Opolu w latach 1812-1944”, biografii Leo Becka umieszczonej na stronie miasta Opole oraz z pracy dra Szymona Pietrzykowskiego „Rabin Leo Baeck – duchowy przywódca Żydów w III Rzeszy” opublikowanej przez Żydowski Instytut Historyczny.

***

Odważne komentarze, unikalna publicystyka, pasjonujące reportaże i rozmowy – czytaj w najnowszym numerze tygodnika „O!Polska”. Do kupienia w punktach sprzedaży prasy w regionie oraz w formie e-wydania